Πόσες φορές έχεις ακούσει τη φράση «φαίνεται στα μάτια του» και για μια στιγμή έχεις αναρωτηθεί αν όντως μπορείς να καταλάβεις τον χαρακτήρα κάποιου μόνο από το βλέμμα του; Η ποπ κουλτούρα το έχει κάνει σχεδόν κανόνα. Ταινίες, σειρές και βιβλία έχουν συνδέσει το ψυχρό ή παγωμένο βλέμμα με την ιδέα του ψυχοπαθή. Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη και σίγουρα όχι τόσο απλοϊκή.

Η αλήθεια είναι πως τα μάτια λένε πολλά, αλλά όχι τα πάντα. Μπορούν να φανερώσουν ένταση, χαρά, λύπη, άγχος ή κόπωση. Μπορείς συχνά να καταλάβεις αν κάποιος που αγαπάς είναι στενοχωρημένος ή ανησυχεί, ακόμη κι όταν προσπαθεί να το κρύψει. Αυτό όμως απέχει πολύ από το να μπορείς να διαγνώσεις ψυχοπάθεια κοιτάζοντας μόνο το βλέμμα ενός ανθρώπου.

Όταν ακούς εκφράσεις όπως «τρελό βλέμμα» ή «δολοφονικά μάτια», συνήθως δεν περιγράφουν κάτι πραγματικά ιατρικό ή επιστημονικό. Οι περισσότεροι χαρακτηρισμοί αναφέρονται σ’ ένα έντονο κοίταγμα, σε μειωμένο ανοιγοκλείσιμο των ματιών, σε παρατεταμένη οπτική επαφή ή σ’ ένα βλέμμα που δείχνει κρύο και άδειο. Αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να σου δημιουργήσουν αμηχανία ή να σε κάνουν να νιώσεις άβολα, αλλά από μόνα τους δεν αποδεικνύουν τίποτα για την προσωπικότητα ή την ψυχική κατάσταση κάποιου.

Εδώ είναι που χρειάζεται λίγη προσοχή. Αν αρχίσεις να αποδίδεις συγκεκριμένα βλέμματα σε συγκεκριμένες διαταραχές ή σε επικίνδυνα χαρακτηριστικά, πολύ εύκολα πέφτεις στην παγίδα των στερεοτύπων. Κάποιoς μπορεί να αποφεύγει την οπτική επαφή επειδή είναι ντροπαλός, αγχωμένος ή επειδή έτσι έχει μάθει πολιτισμικά να δείχνει σεβασμό. Κάποιος άλληος μπορεί να κοιτάζει επίμονα επειδή δυσκολεύεται κοινωνικά, επειδή είναι αφηρημένος ή επειδή έχει διαφορετικό τρόπο επικοινωνίας. Το να βάλεις σε κάποιον μια τόσο βαριά ταμπέλα μόνο από τα μάτια του δεν είναι απλώς άδικο. Μπορεί να γίνει και βαθιά επιβλαβές.

Για να καταλάβεις καλύτερα το θέμα, βοηθά να ξεκαθαρίσεις πρώτα τι είναι και τι δεν είναι η ψυχοπάθεια. Ο όρος «ψυχοπαθής» δεν χρησιμοποιείται ως επίσημη διάγνωση με τον τρόπο που τον ακούμε στην καθημερινότητα. Στην κλινική πράξη οι ειδικοί εξετάζουν ένα ευρύτερο μοτίβο συμπεριφορών και χαρακτηριστικών που συνδέονται με την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας. Αυτό σημαίνει ότι δεν κοιτούν ένα μεμονωμένο στοιχείο, αλλά μια σταθερή εικόνα στάσεων, επιλογών και τρόπου σχέσης με τους άλλους.

Τα στοιχεία που εξετάζονται είναι πολύ βαθύτερα από μια έκφραση του προσώπου. Για παράδειγμα, ένα βασικό γνώρισμα είναι η έντονη έλλειψη ενσυναίσθησης. Αν κάποια ή κάποιος αδυνατεί συστηματικά να νοιαστεί για το πώς νιώθουν οι άλλοι, αυτό έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από το αν το βλέμμα του μοιάζει ψυχρό. Το ίδιο ισχύει για το παθολογικό ψέμα, τη χειριστικότητα, τη γοητεία που χρησιμοποιείται ως εργαλείο, το διογκωμένο εγώ, τη ρηχή συναισθηματική εμπειρία και την απουσία τύψεων ή ενοχών. Αυτά είναι μοτίβα συμπεριφοράς που φαίνονται με τον χρόνο και μέσα από τις πράξεις, όχι μέσα από μια ματιά λίγων δευτερολέπτων.

Μερικές φορές ένα άτομο με τέτοια χαρακτηριστικά μπορεί πράγματι να χρησιμοποιεί το βλέμμα του για να ελέγξει μια κατάσταση. Ένα παρατεταμένο και έντονο κοίταγμα μπορεί να λειτουργήσει εκφοβιστικά ή να δημιουργήσει αίσθηση κυριαρχίας. Από την άλλη πλευρά όμως, ένα άτομο με αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί επίσης να είναι πολύ καλό στο να προσποιείται κάποιο συναίσθημα, οικειότητα και ενδιαφέρον. Με απλά λόγια, ακόμη και όταν τα μάτια σου λένε κάτι, δεν μπορείς να είσαι βέβαιη τι ακριβώς σημαίνει χωρίς το συνολικό πλαίσιο.

Και κάπου εδώ έρχεται το πιο ενδιαφέρον κομμάτι. Τι μπορούν όντως να σου πουν τα μάτια; Πάρα πολλά για τη συναισθηματική κατάσταση της στιγμής. Όταν είσαι χαρούμενη, το βλέμμα σου φωτίζεται. Όταν είσαι θυμωμένη ή λυπημένη, τα μάτια σου αποκτούν ένταση και διαφορετική έκφραση. Συχνά ακόμη και χωρίς λόγια καταλαβαίνεις αν μια φίλη σου είναι αγχωμένη, συγκινημένη ή ενθουσιασμένη μόνο κοιτάζοντάς την.

Τα μάτια μπορούν επίσης να δώσουν ενδείξεις για τη σωματική υγεία. Μια κιτρινωπή απόχρωση μπορεί να σχετίζεται με προβλήματα υγείας που χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση. Κόκκινα ή ερεθισμένα μάτια μπορεί να δείχνουν κούραση, έλλειψη ύπνου, στρες ή αλλεργίες. Ακόμη και οι κόρες των ματιών αλλάζουν ανάλογα με καταστάσεις όπως η διέγερση ή η χρήση ουσιών. Άρα ναι, τα μάτια μιλούν. Απλώς δεν μιλούν με τον τρόπο που μας έμαθε το σινεμά.

Ένα ακόμη πολύ διαδεδομένο πιστεύω είναι ότι μπορείς να καταλάβεις αν κάποιος λέει ψέματα από το βλέμμα του. Αν σε κοιτά στα μάτια, θεωρείται ειλικρινής. Αν αποφεύγει την οπτική επαφή, θεωρείται ύποπτος. Στην πράξη όμως αυτό δεν είναι τόσο απλό. Η οπτική επαφή διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και από κουλτούρα σε κουλτούρα. Σε ορισμένα περιβάλλοντα το να μη σε κοιτάζει κάποιος επίμονα μπορεί να είναι ένδειξη σεβασμού και όχι εξαπάτησης. Άρα ούτε η ειλικρίνεια κρίνεται τόσο εύκολα από το βλέμμα και μόνο.

Είναι εντυπωσιακό πόσο γρήγορα ο νους βγάζει συμπεράσματα. Βλέπεις κάποιον για λίγα δευτερόλεπτα και μέσα σου γεννιούνται χαρακτηρισμοί όπως «καλά μάτια», «σκληρό βλέμμα» ή «κάτι δεν μου πάει καλά». Αυτές οι πρώτες εντυπώσεις είναι ανθρώπινες, αλλά δεν είναι πάντα σωστές. Κάποιες φορές σε προστατεύουν. Άλλες φορές όμως σε οδηγούν σε άδικες ερμηνείες και σε στερεοτυπικές κρίσεις που αδικούν τον άλλο άνθρωπο.

Καλό είναι να θυμάσαι πως οι άνθρωποι είναι πολύ πιο περίπλοκοι από μια έκφραση. Ένα βλέμμα μπορεί να δείχνει αμηχανία, φόβο, κοινωνική δυσκολία, εξάντληση ή απλώς διαφορετικό ταμπεραμέντο. Δεν σημαίνει απαραίτητα κακία, επικινδυνότητα ή ψυχοπάθεια. Κι όσο πιο γρήγορα κρίνεις, τόσο πιο εύκολα χάνεις την ευκαιρία να δεις την αληθινή εικόνα.

Επίσης, η σχετική έρευνα που συνδέει συγκεκριμένες κινήσεις ή μοτίβα των ματιών με την ψυχοπάθεια είναι περιορισμένη. Ακόμη και όταν παρατηρούνται ορισμένες τάσεις, αυτές δεν είναι αξιόπιστες ως αυτόνομο διαγνωστικό στοιχείο. Για να αξιολογηθεί η προσωπικότητα ενός ανθρώπου χρειάζεται ολοκληρωμένη κλινική εικόνα, εξειδικευμένα εργαλεία και προσεκτική παρατήρηση σε βάθος χρόνου. Όχι μια γρήγορη εντύπωση από ένα βλέμμα στο μετρό, στο γραφείο ή σ’ ένα πάρτι.

Αν το σκεφτείς λίγο πιο προσωπικά, μάλλον δε θα ήθελες κι εσύ να σε κρίνουν μόνο από ένα χαρακτηριστικό του προσώπου σου. Δεν θα σου άρεσε κάποιος να αποφασίσει ποια είσαι χωρίς να σου μιλήσει, χωρίς να σε γνωρίσει και χωρίς να καταλάβει τι κουβάλαγες εκείνη τη μέρα. Το ίδιο ισχύει για όλους. Η βιαστική κρίση μπορεί να είναι άνετη, αλλά σπάνια είναι δίκαιη.

Το συμπέρασμα είναι απλό αλλά σημαντικό. Δεν μπορείς να αναγνωρίσεις έναν ψυχοπαθή μόνο από τα μάτια του. Τα μάτια μπορούν να αποκαλύψουν συναίσθημα, κούραση, ακόμη και ορισμένες ενδείξεις για τη σωματική κατάσταση, αλλά δεν αρκούν για να κρίνεις τον χαρακτήρα, την ηθική ή μια σύνθετη διαταραχή προσωπικότητας. Ο πιο ασφαλής και ώριμος τρόπος να καταλάβεις ποιος είναι πραγματικά κάποιος είναι να παρατηρήσεις τη συμπεριφορά του, τον τρόπο που φέρεται στους άλλους, τη συνέπεια των πράξεών του και το πώς σε κάνει να νιώθεις με τον χρόνο.

Άρα την επόμενη φορά που θα σου περάσει από το μυαλό ότι «φαίνεται από τα μάτια του», κάνε ένα μικρό βήμα πίσω. Εμπιστεύσου τη διαίσθησή σου, αλλά μην την αφήνεις να γίνεται καταδίκη. Το βλέμμα ίσως είναι η αρχή μιας εντύπωσης. Σίγουρα όμως δεν είναι ολόκληρη η αλήθεια.