Πόσες φορές έχεις τελειώσει μια συζήτηση στο εργασιακό σου περιβάλλον και έχεις αναρωτηθεί πώς γίνεται ένας άνθρωπος να μην κατάλαβε ούτε τα μισά από όσα του είπες; Πόσες φορές προσπάθησες να εξηγήσεις κάτι στον σύντροφό σου, στη φίλη σου ή σ’ έναν συνεργάτη και τελικά βρέθηκες να υπερασπίζεσαι κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που ήθελες εξαρχής να πεις; Και πόσες φορές σκέφτηκες, έστω για μερικά δευτερόλεπτα, ότι μάλλον όλοι γύρω σου έχουν χάσει την κοινή λογική;

Ακριβώς πάνω σε αυτή την πολύ ανθρώπινη και κάπως απαγορευμένη σκέψη πατά το «Ανάμεσα σε ηλίθιους» του Thomas Erikson. Και ο προκλητικός τίτλος του είναι μόνο η αρχή, γιατί στην πραγματικότητα το βιβλίο δεν προσπαθεί να σε πείσει ότι οι άλλοι είναι ηλίθιοι. Μάλλον το αντίθετο. Σε καλεί να αναρωτηθείς μήπως αυτό που θεωρείς παράλογο, εκνευριστικό ή ακατανόητο είναι απλώς ένας τρόπος σκέψης πολύ διαφορετικός από τον δικό σου.

Η νέα, αναθεωρημένη και συμπληρωμένη έκδοση που κυκλοφορεί στην Ελλάδα από τις Εκδόσεις Διόπτρα έρχεται με περισσότερο υλικό, περισσότερα παραδείγματα και αρκετή δόση σαρκασμού. Και αυτό το τελευταίο είναι σημαντικό, γιατί μιλάμε για ένα βιβλίο 496 σελίδων γύρω από την ανθρώπινη συμπεριφορά, το οποίο όμως δεν θέλει να σου θυμίσει πανεπιστημιακό σύγγραμμα. Θέλει να το διαβάζεις και να σκέφτεσαι διαρκώς «α, αυτή είναι η συνάδελφός μου» ή, λίγο πιο άβολα, «ώπα, αυτό το κάνω κι εγώ».

Η επικοινωνία δεν είναι μόνο αυτό που λες

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες του βιβλίου είναι ότι η επικοινωνία τελικά καθορίζεται από εκείνον που ακούει. Εσύ μπορεί να ξέρεις ακριβώς τι θέλεις να πεις, όμως το μήνυμά σου περνά μέσα από τις εμπειρίες, τις αντιλήψεις, τις προκαταλήψεις και τον τρόπο σκέψης του άλλου. Άρα αυτό που είπες και αυτό που κατάλαβε ο απέναντί σου δεν είναι απαραίτητα το ίδιο πράγμα.

Κάπου εδώ αρχίζεις να αντιλαμβάνεσαι γιατί εκείνο το μήνυμα που σου φάνηκε απολύτως ξεκάθαρο προκάλεσε παρεξήγηση, γιατί μια παρατήρηση στη δουλειά αντιμετωπίστηκε σαν προσωπική επίθεση ή γιατί μια συζήτηση στο σπίτι πήγε από το «ποιος θα κάνει τα ψώνια» σε υπαρξιακή κρίση της σχέσης μέσα σε λίγα λεπτά.

Το δυνατό σημείο του βιβλίου είναι ότι δεν σου ζητά να αλλάξεις προσωπικότητα. Σου προτείνει να αποκτήσεις μεγαλύτερη ευελιξία. Να παρατηρείς λίγο καλύτερα ποιον έχεις απέναντί σου και να προσαρμόζεις τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνείς. Όχι για να υποκριθείς κάποια άλλη, αλλά για να αυξήσεις τις πιθανότητες να ακουστεί πραγματικά αυτό που θέλεις να πεις.

Τέσσερα χρώματα και πολλές γνώριμες συμπεριφορές

Το σύστημα που παρουσιάζει ο Erikson βασίζεται σε τέσσερις βασικούς τύπους συμπεριφοράς που συμβολίζονται με τέσσερα χρώματα. Τους Κόκκινους, τους Κίτρινους, τους Πράσινους και τους Μπλε.

Ο Κόκκινος είναι ο δυναμικός τύπος. Θέλει αποτέλεσμα, ταχύτητα και αποφάσεις. Μπορεί να είναι αποφασιστικός, ανταγωνιστικός και εξαιρετικά αποτελεσματικός, αλλά στα μάτια των άλλων μπορεί επίσης να φαίνεται απότομος, κυρίαρχος ή ακόμη και καταπιεστικός. Αν έχεις απέναντί σου έναν έντονα Κόκκινο άνθρωπο, οι ατελείωτες εισαγωγές και οι μακροσκελείς εξηγήσεις μάλλον δεν θα σε βοηθήσουν ιδιαίτερα. Θέλει να ξέρει τι συμβαίνει και τι πρέπει να γίνει.

Ο Κίτρινος είναι κοινωνικός, αισιόδοξος, ενθουσιώδης και γεμάτος ιδέες. Είναι συχνά εκείνος που δίνει ενέργεια στην παρέα ή στην ομάδα, αλλά μπορεί να παρασυρθεί, να μιλήσει περισσότερο απ’ όσο ακούει ή να χάσει το ενδιαφέρον του μέσα σε πολλές λεπτομέρειες. Μαζί του η επικοινωνία χρειάζεται ζωντάνια, χώρο για ιδέες και καθαρή εικόνα του σημαντικού.

Ο Πράσινος είναι πιο ήρεμος, φιλικός και υποστηρικτικός. Εκτιμά τη σταθερότητα, τις σχέσεις και την αίσθηση ασφάλειας. Οι ξαφνικές αλλαγές και οι έντονες συγκρούσεις δεν είναι ακριβώς το αγαπημένο του σπορ. Αν προσπαθήσεις να τον πιέσεις απότομα, είναι πιθανό να απομακρυνθεί αντί να συνεργαστεί. Αν όμως του δώσεις χρόνο, ακούσεις τις ανησυχίες του και εξηγήσεις τι πρόκειται να συμβεί, η επικοινωνία μπορεί να γίνει πολύ πιο εύκολη.

Και μετά υπάρχει ο Μπλε. Αναλυτικός, προσεκτικός, ακριβής και συνήθως ερωτευμένος με τα δεδομένα. Δεν αρκεί να του πεις ότι κάτι «θα πάει καλά». Θέλει να ξέρει γιατί θα πάει καλά. Θέλει στοιχεία, προετοιμασία και λεπτομέρειες. Εκεί που εσύ μπορεί να θεωρείς ότι ψειρίζει τα πάντα, εκείνος θεωρεί ότι απλώς κάνει σωστά τη δουλειά του.

Το ενδιαφέρον είναι πως δεν χρειάζεται να βρεις το ένα κουτάκι στο οποίο ανήκεις και να εγκατασταθείς εκεί για πάντα. Το ίδιο το βιβλίο εξηγεί ότι οι περισσότεροι άνθρωποι παρουσιάζουν συνδυασμό δύο κυρίαρχων χρωμάτων και ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό εμφανίζει έναν αποκλειστικά κυρίαρχο τύπο.

Και κάπως έτσι το πράγμα γίνεται πολύ πιο διασκεδαστικό. Μπορεί να είσαι αποφασιστική σε μια επαγγελματική διαπραγμάτευση, αναλυτική όταν οργανώνεις τις διακοπές σου και εξαιρετικά χαλαρή όταν όλοι οι υπόλοιποι αγχώνονται για κάτι που εσύ θεωρείς ασήμαντο.

Το μεγαλύτερο μάθημα αφορά εσένα

Το πιο χρήσιμο κομμάτι του «Ανάμεσα σε ηλίθιους» δεν είναι ότι μετά από μερικές δεκάδες σελίδες θα αρχίσεις να χρωματίζεις νοερά τους ανθρώπους γύρω σου. Αυτό σχεδόν σίγουρα θα το κάνεις και πιθανότατα θα διασκεδάσεις πολύ.

Η ουσία έρχεται λίγο αργότερα, όταν αρχίζεις να βλέπεις και τη δική σου συμπεριφορά. Μπορεί να συνειδητοποιήσεις ότι κάποιες φορές γίνεσαι υπερβολικά απόλυτη. Ότι μιλάς πριν ακούσεις. Ότι αποφεύγεις μια δύσκολη κουβέντα μέχρι να γίνει ακόμη δυσκολότερη. Ή ότι χρειάζεσαι τόσο πολλές πληροφορίες πριν πάρεις μια απόφαση, ώστε στο μεταξύ όλοι οι υπόλοιποι έχουν κουραστεί να περιμένουν.

Και αυτή είναι ίσως η πιο έξυπνη ανατροπή του βιβλίου. Ξεκινάς επειδή θέλεις να καταλάβεις γιατί οι άλλοι σε τρελαίνουν και καταλήγεις να εξετάζεις πώς ακριβώς σε βιώνουν εκείνοι. Δεν είναι πάντα το πιο εύκολο συμπέρασμα, αλλά είναι σίγουρα από τα πιο χρήσιμα.

Δεν αφορά μόνο το γραφείο

Παρότι το βιβλίο έχει πολύ έντονη εφαρμογή στον επαγγελματικό χώρο, δεν χρειάζεται να διοικείς μια ομάδα ή να βρίσκεσαι καθημερινά σε συσκέψεις για να σου φανεί χρήσιμο.

Οι ίδιες διαφορές εμφανίζονται μέσα σε μια σχέση, σε μια φιλία, στην οικογένεια και σε κάθε κατάσταση όπου δύο άνθρωποι προσπαθούν να συνεννοηθούν. Εκείνος που θέλει να λύσει το πρόβλημα αμέσως συναντά εκείνη που χρειάζεται χρόνο. Εκείνη που θέλει λεπτομέρειες συναντά κάποιον που βλέπει μόνο τη μεγάλη εικόνα. Ο ένας μιλά για να σκεφτεί και ο άλλος σκέφτεται πολύ πριν αποφασίσει να μιλήσει.

Αν σε ενδιαφέρει ιδιαίτερα το πώς η προσωπικότητα και ο διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας επηρεάζουν τις ερωτικές σχέσεις, μπορείς να συνεχίσεις και με το σχετικό μας άρθρο Ταιριάζετε; Η προσωπικότητα κρύβει την απάντηση.

Πολύ περισσότερο από τέσσερα χρώματα

Ένα ακόμη θετικό στοιχείο είναι ότι το βιβλίο δεν σταματά στην παρουσίαση των τεσσάρων τύπων. Προχωρά στην προσαρμογή της συμπεριφοράς σου, στη γλώσσα του σώματος, στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάσεις δυσάρεστα νέα, στις δυναμικές μιας ομάδας, στη γραπτή επικοινωνία, στις συγκρούσεις, στην ιδιοσυγκρασία και στους παράγοντες που προκαλούν στρες. Περιλαμβάνει ακόμη παραδείγματα από την πραγματική ζωή και υλικό που σε βοηθά να ελέγξεις πόσα έχεις πραγματικά κατανοήσει.

Αυτό είναι και το σημείο όπου το «Ανάμεσα σε ηλίθιους» λειτουργεί περισσότερο σαν βιβλίο αναφοράς παρά σαν ένα ανάγνωσμα που θα τελειώσεις και θα ξεχάσεις στο ράφι. Είναι εύκολο να επιστρέψεις σε ένα κεφάλαιο όταν έχεις μια δύσκολη συζήτηση μπροστά σου ή όταν προσπαθείς να καταλάβεις γιατί η συνεργασία με έναν συγκεκριμένο άνθρωπο μοιάζει τόσο κουραστική.

Και ίσως γι’ αυτό είναι από εκείνα τα βιβλία προσωπικής ανάπτυξης που έχει νόημα να υπάρχουν στο σπίτι σου. Δεν χρειάζεται να θυμάσαι κάθε σελίδα. Αρκεί να θυμάσαι πού να επιστρέψεις όταν τη χρειαστείς.

Η παγίδα που αξίζει να αποφύγεις

Φυσικά, υπάρχει ένας κίνδυνος. Να αρχίσεις να αντιμετωπίζεις τα χρώματα σαν ταμπέλες. Ο ίδιος ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει ότι κανένα τέτοιο σύστημα δεν μπορεί να περιγράψει πλήρως την πολυπλοκότητα ενός ανθρώπου. Η επικοινωνία επηρεάζεται από πάρα πολλούς παράγοντες και ένα μοντέλο συμπεριφοράς δεν μπορεί να λειτουργήσει σαν απόλυτος χάρτης της προσωπικότητας.

Κράτησέ το λοιπόν σαν εργαλείο και όχι σαν διάγνωση. Ο στόχος δεν είναι να αποφασίσεις ότι η κολλητή σου είναι Πράσινη και άρα «έτσι είναι και δεν αλλάζει». Ο στόχος είναι να αποκτήσεις μία ακόμη οπτική που ίσως σε βοηθήσει να ακούσεις καλύτερα, να μιλήσεις πιο αποτελεσματικά και να παίρνεις λιγότερο προσωπικά συμπεριφορές που δεν έχουν απαραίτητα σχέση με εσένα. Αυτή ακριβώς η προσέγγιση το κάνει πιο χρήσιμο.

Γιατί αξίζει να το διαβάσεις

Αν ψάχνεις ένα βιβλίο που να σου δώσει πρακτικές ιδέες για την επικοινωνία χωρίς να σε πνίξει στη θεωρία, το «Ανάμεσα σε ηλίθιους» έχει πολλές πιθανότητες να γίνει από εκείνα που θα γεμίσεις σημειώσεις και υπογραμμίσεις.

Θα το βρεις ιδιαίτερα ενδιαφέρον αν συνεργάζεσαι καθημερινά με πολλούς και διαφορετικούς ανθρώπους, αν διοικείς ομάδα, αν θέλεις να βελτιώσεις μια σχέση ή απλώς αν έχεις κουραστεί να αναρωτιέσαι γιατί κάποιοι άνθρωποι λειτουργούν με έναν τρόπο που για σένα δεν βγάζει απολύτως κανένα νόημα.

Η μεγαλύτερη επιτυχία του είναι ότι παίρνει ένα σύνθετο θέμα και το κάνει εύκολο να το παρακολουθήσεις, να το θυμάσαι και κυρίως να το χρησιμοποιήσεις. Το χιούμορ και ο σαρκασμός ελαφραίνουν το ύφος, τα παραδείγματα σε κάνουν να αναγνωρίζεις πραγματικές καταστάσεις και η νέα εμπλουτισμένη έκδοση σου δίνει ακόμη περισσότερο υλικό για να επιστρέφεις ξανά και ξανά.

Και όταν φτάσεις στην τελευταία σελίδα, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να έχει αλλάξει λίγο ο τρόπος που κοιτάς εκείνον τον εκνευριστικό συνάδελφο, τον σύντροφό σου, τη φίλη σου και ίσως περισσότερο απ’ όλους, τον εαυτό σου.

Γιατί τελικά μπορεί να μη ζεις ανάμεσα σε ηλίθιους. Μπορεί απλώς να ζεις ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν σκέφτονται όπως εσύ. Και μόνο αυτή η συνειδητοποίηση αξίζει μια θέση στη βιβλιοθήκη σου.

Η αναθεωρημένη και συμπληρωμένη ελληνική έκδοση κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Διόπτρα και μπορείς να την προμηθευτείς ηλεκτρονικά καθώς και από τα βιβλιοπωλεία της γειτονιάς σου.