Η σύγχρονη δραματουργία δεν αρκείται πια σε νέα ανεβάσματα των κλασικών, προχωρά σε τολμηρές, ανατρεπτικές επανερμηνείες. Κι έτσι βλέπεις πρόσωπα, κυρίως γυναικεία, να αποκτούν νέα φωνή και νέο εκτόπισμα, από τον Σαίξπηρ και τον Ίψεν μέχρι τον Στρίντμπεργκ, αλλά και μέσα στο ίδιο το αρχαίο ελληνικό δράμα.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Μήδειας. Ίσως έχεις συνηθίσει να τη βλέπεις ως τη «βάρβαρη» παιδοκτόνο, σήμερα όμως προσεγγίζεται πολύ διαφορετικά, ως μια προδομένη γυναίκα, μόνη και αποξενωμένη, θύμα κοινωνικού αποκλεισμού και πατριαρχικών δομών εξουσίας. Οι πράξεις της εξετάζονται μέσα από το πρίσμα του τραύματος, κάτι που επιτρέπει μια πιο σύνθετη κατανόηση της οργής, της απελπισίας και της συντριβής της. Κι όμως, όσο κι αν πληθαίνουν οι αναγνώσεις της Μήδειας, κάποια πρόσωπα του έργου μένουν ακόμη στη σκιά. Τα παιδιά της.

Τα παιδιά μέσα στο αρχαίο δράμα

Από την αρχαιότητα ως σήμερα, οι οικογενειακές τραγωδίες αγγίζουν κάτι βαθύ μέσα μας, ενεργοποιώντας ισχυρούς μηχανισμούς ταύτισης και συμπόνιας. Η ευαλωτότητα των παιδιών ανοίγει ένα ιδιαίτερο πεδίο για να διερευνηθεί το πάθος και η οδύνη, επεκτείνοντας το συναισθηματικό βάρος της τραγωδίας πέρα από τον ανθρώπινο κόσμο, ως και τη σφαίρα του θείου.

Στο αρχαίο ελληνικό δράμα, τα παιδιά συχνά μετατρέπονται σε αντικείμενα διαπραγμάτευσης, θυσίας ή εκδίκησης. Η Ιφιγένεια προσφέρεται ως θυσία για να εξασφαλίσει ο Αγαμέμνονας τον απόπλου του ελληνικού στόλου προς την Τροία. Στη Μήδεια του Ευριπίδη, τα παιδιά γίνονται τα αθώα θύματα μιας σύγκρουσης ενηλίκων. Σύμφωνα όμως με τη σκηνική σύμβαση της αρχαίας τραγωδίας, τόσο τα παιδιά όσο και ο φόνος μένουν συνήθως εκτός σκηνής. Έτσι, τα παιδιά που δεν έχουν εκτεταμένη σκηνική παρουσία ή είναι πολύ μικρά για να μιλήσουν, όπως οι γιοι του Ηρακλή ή τα παιδιά της Μήδειας, μας παρουσιάζονται πάντα μέσα από τα λόγια και το βλέμμα των ενηλίκων.

Η τολμηρή επιλογή του Milo Rau

Ακριβώς αυτή τη θεατρική «αφωνία» επιχειρεί να ανατρέψει ο Ελβετός σκηνοθέτης και δραματουργός Milo Rau. Όπως και σε παλιότερη δουλειά του, έτσι και στο Medea’s Children βάζει παιδιά επί σκηνής για να προσεγγίσει εγκλήματα που αφορούν παιδιά. Στη δική του ματιά, τα παιδιά δεν είναι μια αόρατη παρουσία πίσω από τα τείχη, αλλά εμφανίζονται, μιλούν και σε κοιτούν κατάματα.

Ο ίδιος έχει δηλώσει πως στις ελληνικές τραγωδίες τα παιδιά είναι πάντοτε καταδικασμένα στη σιωπή, παρότι η οικογένεια βρίσκεται στον πυρήνα αυτών των ιστοριών. Θέλησε λοιπόν να διορθώσει αυτή την αδικία με ριζικό τρόπο, δίνοντας στα παιδιά τη δυνατότητα να μιλήσουν για τον κόσμο των ενηλίκων και τοποθετώντας τα στη σκηνή αντί για ενήλικες ηθοποιούς. Για τον Rau, το αρχαίο ελληνικό δράμα προσφέρει ένα μοναδικό πεδίο επαναπλαισίωσης. Οι μύθοι είναι ήδη χαραγμένοι στη συλλογική μας μνήμη, κι έτσι μπορεί να επικεντρωθεί όχι στην αναδιήγηση της ιστορίας αλλά στο πώς αυτή συνομιλεί με το σήμερα, αποφεύγοντας εύκολες και εύπεπτες κρίσεις.

Μια παράσταση τρυφερή και αμείλικτη μαζί

Στο φόντο της αφήγησης βρίσκεται ένα πραγματικό, συγκλονιστικό περιστατικό, ο φόνος πέντε παιδιών από τη μητέρα τους στο Βέλγιο και η δική της απόπειρα αυτοκτονίας, στοιχεία που συνυφαίνονται με την ιστορία της Μήδειας. Η δράση ξεκινά ανατρεπτικά. Μετά την τέλεση του φόνου, ανοίγει επί σκηνής μια συζήτηση, όπου ένας ηθοποιός και συντονιστής συνομιλεί με τους μικρούς ερμηνευτές για το θέατρο, την τραγωδία, τις οικογενειακές σχέσεις, την αγάπη, τη ζήλια, το τραύμα και τον θάνατο.

Ο Rau δεν αποφεύγει την ωμή πλευρά της βίας, επιμένοντας πως άλλο πράγμα να φαντάζεσαι κάτι κι άλλο να το βλέπεις. Με ζωντανή κάμερα, προβολές μεγάλης κλίμακας και προγυρισμένες σκηνές, η σκηνή μετατρέπεται σε ένα εργαστήριο αναπαράστασης και αμφιβολίας, ενώ τα παιδιά γίνονται μάρτυρες, πρόσωπα του μύθου αλλά και φορείς ενός προαναγγελθέντος εγκλήματος. Η Μήδεια εδώ δεν παρουσιάζεται ούτε ως τέρας ούτε ως θύμα, αλλά ως μια μορφή που αρνείται να χωρέσει σε εύκολες ετικέτες.

Το αποτέλεσμα είναι μια εμπειρία τρυφερή και αμείλικτη ταυτόχρονα, που λειτουργεί σαν υπενθύμιση του θεάτρου ως συλλογικής πράξης. Μιας τελετουργίας που δεν υπόσχεται λύτρωση, αλλά δημιουργεί έναν κοινό χώρο σύνδεσης και στοχασμού. Για λίγο, έστω, τα παιδιά που η τραγωδία συνήθως αφήνει στο περιθώριο βρίσκονται με ανατρεπτικό τρόπο στο κέντρο της σκηνής.

Ο Milo Rau στην Αθήνα

Ένας από τους πιο αμφιλεγόμενους δημιουργούς του σύγχρονου πολιτικού θεάτρου, ο Milo Rau επιστρέφει για τρίτη φορά στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου με το Medea’s Children, σε συνεργασία με τον θεατρικό οργανισμό NTGent. Πιστός στη σκηνική του γλώσσα, μετατρέπει τη σκηνή σε έναν χώρο όπου η αναπαράσταση, ο μύθος και η πραγματικότητα συνομιλούν έντονα. Το ενδιαφέρον γύρω από την παρουσία του φάνηκε και από τη μεγάλη ανταπόκριση στο παράλληλο εργαστήριο του Φεστιβάλ για επαγγελματίες του θεάτρου, μια επιβεβαίωση πως το έργο του παραμένει στο επίκεντρο των συζητήσεων για τα όρια της θεατρικής αναπαράστασης, τη σχέση τέχνης και πραγματικότητας και τον ρόλο του πολιτικού θεάτρου σήμερα.

Θα δεις το Medea’s Children στην Πειραιώς 260, το Σάββατο 4 και την Κυριακή 5 Ιουλίου, στις 20:30. Η παράσταση διαρκεί ενενήντα λεπτά και είναι σε παραγωγή του NTGent. Καλό είναι να ξέρεις πως περιλαμβάνει σκληρές σκηνές και αναφορές σε αυτοκτονία, παιδοκτονία και σεξουαλική κακοποίηση, καθώς και χρήση τεχνητού αίματος και καπνού, γι’ αυτό και προτείνεται για ηλικίες δεκαέξι και άνω.

Είναι μια παράσταση που δεν χαϊδεύει τα αυτιά, σε καλεί όμως να δεις το αρχαίο δράμα με καινούρια μάτια, εκεί ακριβώς όπου ο μύθος αγγίζει το σήμερα.

Η φωτογραφία της παράστασης ανήκει στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και στον φωτογράφο Michiel Devijver.