Υπάρχει μια συνήθεια που δεν κοστίζει σχεδόν τίποτα, δεν θέλει εξοπλισμό, δεν θέλει εγγραφή πουθενά και μπορείς να την ξεκινήσεις απόψε. Και σύμφωνα με μια νέα ανασκόπηση ερευνών, τη χρειάζεσαι σε κάθε ηλικία της ζωής σου.

Είναι το διάβασμα. Όχι για την εργασία σου, όχι για εξετάσεις, όχι για να μορφωθείς. Διάβασμα για ευχαρίστηση, μυθιστορήματα, περιοδικά, κόμικ, ό,τι σου αρέσει.

Η ανασκόπηση δημοσιεύτηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου στο επιστημονικό περιοδικό Psychological Medicine και συγκεντρώνει όσα ξέρουμε ως τώρα για τη σχέση του διαβάσματος με τη νοητική λειτουργία και την ψυχική υγεία. Και πριν προχωρήσουμε, ένα πράγμα που πρέπει να το έχεις υπόψη σ’ όλο το άρθρο. Οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες είναι παρατηρησιακές. Δείχνουν δηλαδή συσχετίσεις και όχι αιτιότητα. Παρατηρούμε ότι όσοι διαβάζουν τα πάνε καλύτερα, χωρίς να μπορούμε να αποδείξουμε με βεβαιότητα ότι φταίει το διάβασμα.

Τι δείχνουν τα δεδομένα για τα παιδιά

Εδώ τα ευρήματα είναι τα πιο εντυπωσιακά. Δεδομένα από μια μεγάλη αμερικανική μελέτη για τη νοητική ανάπτυξη έδειξαν ότι το διάβασμα για ευχαρίστηση στην ηλικία από τρία έως δέκα ετών συνδέεται με οφέλη που κρατούν μέχρι την εφηβεία, γνωστικά, συμπεριφορικά και σχολικά.

Απεικονίσεις εγκεφάλου έδειξαν επίσης μεγαλύτερο όγκο σε περιοχές που σχετίζονται με τη γλώσσα και με τη ρύθμιση των συναισθημάτων. Και το σημαντικό, οι συσχετίσεις αυτές παρέμειναν ακόμα και αφού οι ερευνητές έλαβαν υπόψη το μορφωτικό επίπεδο των γονιών και το εισόδημα του νοικοκυριού.

Τα παιδιά που ξεκινούν νωρίς να διαβάζουν για ευχαρίστηση εμφανίζουν καλύτερη προσοχή και μνήμη, υψηλότερες σχολικές επιδόσεις, λιγότερα προβλήματα ψυχικής υγείας, κοιμούνται περισσότερα και περνάνε λιγότερο χρόνο στις οθόνες. Υπάρχει μάλιστα και σύνδεση με τα μαθηματικά, γιατί οι δύο δεξιότητες μοιράζονται κοινούς νευρικούς μηχανισμούς.

Και το πρόβλημα που έχουμε

Τα παιδιά και οι έφηβοι διαβάζουν όλο και λιγότερο, με τη μεγαλύτερη πτώση στα αγόρια από έντεκα έως δεκαέξι ετών και στα παιδιά από χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα.

Και εδώ έρχεται το πιο χρήσιμο κομμάτι για όποιον έχει παιδί στο σπίτι. Μια βρετανική έρευνα του 2025 ρώτησε τα ίδια τα παιδιά τι θα τα έκανε να διαβάσουν. Περίπου τα δύο στα πέντε είπαν ότι τα κινητοποιεί ένα βιβλίο που σχετίζεται με αγαπημένη σειρά ή ταινία και άλλα τόσα ένα βιβλίο που ταιριάζει με κάποιο ενδιαφέρον ή χόμπι τους. Τρία στα δέκα δήλωσαν ότι τα τραβά ένα ενδιαφέρον εξώφυλλο ή τίτλος. Και ένα στα τέσσερα είπε ότι αυτό που μετράει είναι να διαλέγει μόνο του τι θα διαβάσει.

Ακόμα και όσα δήλωσαν ότι δεν το ευχαριστιούνται, αναγνώρισαν την αξία του. Σχεδόν τα μισά παιδιά είπαν πως τα βοηθά να μάθουν καινούργιες λέξεις και πράγματα, ενώ πολλά διαβάζουν στίχους τραγουδιών, ειδήσεις, κόμικς και fan fiction.

Το συμπέρασμα λοιπόν είναι απλό και το ξέρουν όλοι οι δάσκαλοι. Αν θέλεις να διαβάσει το παιδί σου, άσ’ το να διαλέξει και σύνδεσε το βιβλίο με κάτι που ήδη αγαπά. Δεν έχει σημασία αν το πρώτο του βιβλίο είναι κόμικ ή κάτι βασισμένο σε σειρά του Netflix.

Τι αναφέρουν οι ενήλικες

Εδώ τα στοιχεία προέρχονται κυρίως από έρευνες σε αναγνώστες, δηλαδή από αυτά που δηλώνουν οι ίδιοι, και όχι από κλινικές μετρήσεις. Αξίζουν όμως, γιατί περιγράφουν εμπειρία.

Ανάμεσα σε ενήλικες που διαβάζουν έστω και τριάντα λεπτά την εβδομάδα, το 64% ανέφερε ότι καταλαβαίνει καλύτερα τα συναισθήματα των άλλων. Οι μισοί περίπου είπαν ότι έγιναν πιο ανεκτικοί στις πεποιθήσεις των άλλων και περίπου ένας στους έξι ότι μένει πιο ψύχραιμος σε μια διαφωνία.

Πολλοί ανέφεραν επίσης ότι το διάβασμα τους ώθησε σε αλλαγές, από το να αναζητήσουν άλλη δουλειά μέχρι το να τερματίσουν μια σχέση που τους έβλαπτε. Ένας στους πέντε άρχισε να φροντίζει καλύτερα την υγεία του και περίπου ένας στους πέντε ξεκίνησε καινούργιο χόμπι.

Και κάτι που θα σου αρέσει. Ερωτηθέντες πώς χαλαρώνουν, το 38% διάλεξε το βιβλίο. Όταν το ερώτημα ήταν πού καταφεύγουν για παρηγοριά, το βιβλίο προηγήθηκε του κρασιού.

Και οι μεγαλύτεροι σε ηλικία

Εδώ βρίσκεται και ο λόγος που το θέμα μας αφορά όλες. Παλαιότερες μελέτες δείχνουν ότι οι νοητικά απαιτητικές δραστηριότητες, και το διάβασμα είναι από τις πιο χαρακτηριστικές, συνδέονται με πιο αργή φθορά της μνήμης και της σκέψης, καθώς και με μειωμένο κίνδυνο άνοιας. Μελέτη του 2021 έδειξε ότι μεγαλύτεροι ενήλικες που διάβαζαν τακτικά είχαν καλύτερες επιδόσεις σε γνωστικά τεστ από όσους δεν διάβαζαν.

Η θεωρία που εξηγεί το φαινόμενο λέγεται γνωστική εφεδρεία. Η ιδέα είναι ότι κάθε δραστηριότητα που απασχολεί τον εγκέφαλο χτίζει ένα απόθεμα, μια ανθεκτικότητα που τον βοηθά να αντέξει καλύτερα τη φθορά του χρόνου.

Και τώρα η αλήθεια. Ένας από τους ειδικούς που σχολίασαν την ανασκόπηση το έθεσε πολύ καθαρά. Το διάβασμα βοηθά ως μέρος ενός συνολικά υγιεινού τρόπου ζωής. Δεν είναι θεραπεία από μόνο του, ούτε εγγύηση ότι δεν θα εμφανιστεί άνοια. Δεν είναι εμβόλιο. Είναι μία από τις πολλές συνήθειες που μετρούν, μαζί με τον ύπνο, την κίνηση, τη διατροφή και τους ανθρώπους γύρω σου.

Πώς να διαβάζεις περισσότερο

Ξεκίνα με δεκαπέντε ή είκοσι λεπτά τη μέρα και διάλεξε κάτι που σου αρέσει πραγματικά και όχι κάτι που νομίζεις ότι πρέπει να διαβάσεις. Άφησε βιβλία σε σημεία που τα βλέπεις. Στο κομοδίνο, στην τσάντα, στην κουζίνα. Η προσβασιμότητα μετράει περισσότερο από τη θέληση.

Δοκίμασε άλλα είδη. Αν διαβάζεις πάντα μυθιστορήματα, δοκίμασε δοκίμιο, κόμικ ή ηχητικό βιβλίο. Δεν υπάρχει σωστό και λάθος είδος. Και σκέψου μια λέσχη ανάγνωσης, δια ζώσης ή διαδικτυακή. Το κοινό διάβασμα προσθέτει και το κοινωνικό κομμάτι, που για τους μεγαλύτερους σε ηλικία είναι ίσως εξίσου πολύτιμο με το γνωστικό.

Το πιο ωραίο συμπέρασμα

Σε μια εποχή που όλα διεκδικούν την προσοχή μας σε κομμάτια των τριάντα δευτερολέπτων, το διάβασμα είναι από τα ελάχιστα πράγματα που μας ζητούν να μείνουμε σ’ ένα μόνο πράγμα για ώρα. Και αυτό, όπως φαίνεται, ο εγκέφαλος το ανταμείβει.

Οπότε την επόμενη φορά που θα πιάσεις ένα βιβλίο και θα νιώσεις ότι έπρεπε να κάνεις κάτι πιο χρήσιμο, θυμήσου το. Κάνεις ήδη κάτι χρήσιμο.

Κι αν ψάχνεις τι να διαβάσεις, κάθε εβδομάδα δημοσιεύουμε μια καινούργια βιβλιοκριτική στη στήλη μας Book Lovers. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία, αστυνομικά, μαρτυρίες και δοκίμια, με μία πρόταση κάθε Παρασκευή.