Οι Βάκχες είναι μια τραγωδία του Ευριπίδη, από τις τελευταίες που έγραψε και ανέβηκε για πρώτη φορά μετά τον θάνατό του. Ανηφορίζοντας για το Θέατρο Λυκαβηττού είχα στο μυαλό μου τον ορισμό που μάθαμε όλοι στο σχολείο, εκείνον του Αριστοτέλη στην Ποιητική.

«ἔστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι᾽ ἀπαγγελίας, δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.»

Μίμηση μιας πράξης σοβαρής και ολοκληρωμένης, με λόγο εμπλουτισμένο από ρυθμό, μέτρο και μουσική, με ανθρώπους που δρουν και όχι με κάποιον που διηγείται τι έγινε και με σκοπό να φτάσει ο θεατής, μέσα από τον οίκτο και τον φόβο, στην κάθαρση. Αυτό περίμενα.

Η υπόθεση είναι σκληρή. Ο Διόνυσος φτάνει στη Θήβα μεταμορφωμένος σε θνητό, επειδή η πόλη αρνείται να τον αναγνωρίσει ως θεό. Για τιμωρία κυριεύει με μανία τις γυναίκες της Θήβας και τις οδηγεί στο βουνό, όπου γίνονται μαινάδες. Ο Πενθέας, ο νέος βασιλιάς και πρώτος ξάδελφος του Διονύσου, προσπαθεί να σταματήσει τη λατρεία και στο τέλος παρασύρεται να πάει κρυφά να τις κατασκοπεύσει, ντυμένος γυναίκα. Οι μαινάδες τον παίρνουν για θηρίο και τον κατασπαράζουν. Πρώτη από όλες η μητέρα του, η Αγαύη, που κατεβαίνει θριαμβευτική κρατώντας το κεφάλι του χωρίς να ξέρει ποιανού είναι.

Η παράσταση που είδα είναι σε σκηνοθεσία του Βούλγαρου Γιάβορ Γκάρντεφ και αποτελεί συμπαραγωγή του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου με το Εθνικό Θέατρο Βουλγαρίας «Ιβάν Βάζοφ» και το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Ο θίασος είναι μεικτός, Έλληνες και Βούλγαροι ηθοποιοί μαζί. Έκανε πρεμιέρα στην Επίδαυρο τον Ιούλιο και από τότε περιοδεύει σε διάφορα μέρη. Τη μουσική έγραψαν οι Tiger Lillies, το βρετανικό συγκρότημα, που παίζουν ζωντανά επί σκηνής.

bakxes-2

Αυτό που ακολούθησε δεν ήταν αρχαία τραγωδία. Ήταν μια σύγχρονη παράσταση που ξεκινά από τον Ευριπίδη και προχωρά αλλού, χωρίς τίποτα από όσα συνδέουμε με το αρχαίο δράμα. Πρόκειται για συνειδητή σκηνοθετική επιλογή και όχι για αστοχία, αν όμως κάποιος μπει στο θέατρο περιμένοντας να δει μια αρχαία τραγωδία, θα χρειαστεί κάποια ώρα μέχρι να καταλάβει τι βλέπει.

Υπάρχει και το ζήτημα της γλώσσας. Η παράσταση παίζεται στα αγγλικά με ελληνικούς (και αγγλικούς) υπέρτιτλους. Το αρχαίο κείμενο μεταφράστηκε δηλαδή στα αγγλικά για να παιχτεί και ξαναμεταφράστηκε στα ελληνικά για να προβληθεί σε μια οθόνη πάνω από τη σκηνή. Σ’ αυτή τη διαδρομή χάνονται πολλά και χάνονται συχνά. Ο θεατής μοιράζεται ανάμεσα στην οθόνη και στους ηθοποιούς και ό,τι κερδίζει από τη μία πλευρά το χάνει από την άλλη.

Το κομμάτι που κράτησε το ενδιαφέρον ήταν η μουσική. Οι Tiger Lillies έχουν εκείνη τη σκοτεινή, γκροτέσκα διάθεση του καμπαρέ, με φαλσέτα και ακορντεόν και επί σκηνής λειτουργούν πολύ διαφορετικά από ό,τι στη δισκογραφία τους. Ταιριάζουν στο υλικό, δεν συνοδεύουν τη δράση αλλά συνυπάρχουν με αυτήν και όση ώρα έπαιζαν δεν χρειαζόταν κανένας υπέρτιτλος. Ήταν το στοιχείο της βραδιάς που έμεινε.

Για όλα τα υπόλοιπα δεν υπήρξε κάποια ιδιαίτερη συγκίνηση. Στο τέλος υπήρξε η κάθαρση, η τραγική αναγνώριση της Αγαύης, που συνέρχεται και αντικρίζει το κεφάλι του γιου της στα χέρια της, διαλύει την τύφλωση και φέρνει στον θεατή την ηθική λύτρωση και τον απολογισμό. Ο ισχυρός εκρηκτικός μηχανισμός του δραματουργού απαντά στην ύβρη με τιμωρία, αποδίδει δικαιοσύνη και οδηγεί στην κάθαρση.

Η σκέψη που με συνόδεψε μετά το τέλος της παράστασης. Οι αρχαίες τραγωδίες παρουσιάζονται καλύτερα στη γλώσσα τους. Τα κείμενα αυτά άντεξαν είκοσι πέντε αιώνες χωρίς να χρειαστούν βοήθεια, γιατί η δύναμή τους βρίσκεται πρώτα από όλα στον λόγο. Όταν ο λόγος μεταφράζεται, διασκευάζεται και τελικά προβάλλεται σε μια οθόνη, αυτό που φτάνει στον θεατή δεν είναι ο Ευριπίδης. Είναι η ανάγνωση κάποιου άλλου για τον Ευριπίδη. Μπορεί να είναι ενδιαφέρουσα. Δεν είναι όμως τραγωδία και δεν κάνει αυτό για το οποίο γράφτηκε η τραγωδία.