Ολες μας έχουμε βρεθεί σε εκείνη την αμήχανη στιγμή. Στεκόμαστε απέναντι σε μια φίλη, έναν συγγενή ή μια γνωστή που μόλις έχασε κάποιον αγαπημένο της και θέλουμε τόσο πολύ να πούμε κάτι σωστό, κάτι που θα την παρηγορήσει, κάτι που θα κάνει τον πόνο της λίγο πιο υποφερτό. Κι όμως, οι λέξεις που βγαίνουν από το στόμα μας πολλές φορές δεν είναι αυτές που εκείνη χρειάζεται να ακούσει. Η αλήθεια είναι πως όταν λέμε λάθος πράγματα, συνήθως προσπαθούμε να ανακουφίσουμε τον δικό μας πόνο, όχι τον δικό της. Όμως το πένθος δεν είναι κάτι άνετο, ούτε για αυτόν που το ζει, ούτε για όσους τον αγαπούν και τον παρακολουθούν να παλεύει.

Έρευνες δείχνουν ότι η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου είναι η πιο σημαντική πηγή στρες που βιώνει ο άνθρωπος και βρίσκεται στην κορυφή της λίστας με τα πιο δύσκολα γεγονότα της ζωής. Στην προσπάθειά σου να παρηγορήσεις κάποιον που υποφέρει, μπορεί χωρίς να το θες να κάνεις τα πράγματα χειρότερα. Γι’ αυτό αξίζει να ξέρεις ποιες φράσεις είναι καλύτερα να αποφύγεις.

Φράσεις που πληγώνουν χωρίς να το θες

Η φράση «όλα γίνονται για κάποιο λόγο» ίσως ακούγεται σαν προσπάθεια να δώσεις νόημα σ’ ό,τι συμβαίνει, όμως γι’ αυτόν που πενθεί ακούγεται σαν να υποτιμάς αυτό που περνάει. Η αλήθεια είναι πως δεν έχει κάθε πόνος μια τακτοποιημένη εξήγηση. Δεν βγάζει νόημα κάθε απώλεια. Και για κάποιον που πονάει, κανένας λόγος δεν είναι αρκετά καλός για να δικαιολογήσει το γεγονός ότι έχασε τον άνθρωπό του.

Παρόμοια λειτουργεί και η φράση «ήταν θέλημα Θεού». Ακόμη κι αν είναι καλοπροαίρετη, μπορεί να ακουστεί ακυρωτική, ιδιαίτερα αν εκείνη που πενθεί αμφισβητεί την πίστη της εκείνη τη στιγμή ή προσπαθεί να βγάλει νόημα από όσα έχουν συμβεί. Είναι σημαντικό να μη μιλάς από τη δική σου οπτική για τον θάνατο εκτός κι αν είσαι σίγουρη πως ο άλλος μοιράζεται τις ίδιες πεποιθήσεις.

Επίσης απόφυγε το «ξέρω ακριβώς πώς νιώθεις». Το πένθος είναι βαθιά προσωπικό και η εμπειρία του καθενός μοναδική. Ακόμη κι αν έχεις χάσει κι εσύ κάποιον, το δικό του πένθος είναι δικό του. Οι συγκρίσεις δεν παρηγορούν, αντιθέτως κάνουν τον άλλον να νιώθει ότι το βίωμά του παραμερίζεται.

Το «τουλάχιστον πρόλαβες να προετοιμαστείς», που πολλές φορές λέγεται μετά από μια μακροχρόνια ασθένεια, υπονοεί πως ο πόνος θα έπρεπε να είναι λιγότερος. Όμως το να ξέρεις ότι έρχεται μια απώλεια δεν την κάνει αυτόματα πιο εύκολη. Παρόμοια, το «είναι σε κάποιο καλύτερο μέρος τώρα» ίσως ευθυγραμμίζεται με τις δικές σου πνευματικές πεποιθήσεις, αλλά μπορεί να μην ταιριάζει με τις δικές του. Κι ακόμη κι αν ταιριάζει, σπάνια φέρνει παρηγοριά τη στιγμή που εκείνη που θέλει πιο πολύ από οτιδήποτε άλλο είναι να έχει τον άνθρωπό του εδώ, μαζί του.

Το «έζησε μια γεμάτη ζωή» επίσης δεν αλαφραίνει το βάρος. Το πένθος δεν γίνεται μικρότερο επειδή κάποιος ήταν ηλικιωμένος. Η αγάπη δεν ζυγίζεται με τα χρόνια. Ακόμη χειρότερη ίσως είναι η φράση «τουλάχιστον έχεις και τα άλλα παιδιά» ή κάτι αντίστοιχο, που υπονοεί πως ένας αγαπημένος μπορεί να αντικαταστήσει έναν άλλον και υποβαθμίζει τη σημασία του ανθρώπου που έχασε.

Το «πρέπει να είσαι δυνατή» βάζει επιπλέον πίεση σε κάποια που μπορεί να έχει ανάγκη ακριβώς το αντίθετο, να καταρρεύσει για λίγο, να αφεθεί στον πόνο της. Παρομοίως, το «πρέπει να προχωρήσεις» μοιάζει σαν να της ζητάς να βιαστεί να ξεχάσει ή να αντικαταστήσει τον άνθρωπό της. Όμως το πένθος δεν έχει χρονοδιάγραμμα. Όσοι πενθούν δεν «προχωρούν», ενσωματώνουν την απώλεια στη ζωή τους με τον δικό τους τρόπο.

Τέλος, η φράση «επικεντρώσου στις όμορφες αναμνήσεις» επιχειρεί να υπαγορεύσει πώς πρέπει να πενθεί κάποιος. Οι όμορφες αναμνήσεις μπορεί τελικά να γίνουν παρηγοριά, αλλά στα πρώτα στάδια του πένθους συχνά εντείνουν τον πόνο της απουσίας.

Γιατί έχουν τόση σημασία οι λέξεις σου

Κάποιος που έχει μόλις βιώσει μια απώλεια είναι εξαιρετικά ευάλωτος. Τα συναισθήματά του είναι έντονα, ο κόσμος του έχει αναστατωθεί, και αυτά που θα του πεις μπορούν είτε να τον παρηγορήσουν, είτε ακούσια να βαθύνουν τον πόνο του. Όταν προσπαθούμε να επιδιορθώσουμε το πένθος, να το επιταχύνουμε ή να το τυλίξουμε σε τακτοποιημένες εξηγήσεις, ουσιαστικά λέμε σε κάποιον πως το πένθος του θα έπρεπε να έχει ημερομηνία λήξης.

Όσοι πενθούν θυμούνται έντονα πώς οι άλλοι στάθηκαν δίπλα τους ή όχι. Ένα απρόσεκτο σχόλιο ή μια κενή κουβέντα μπορεί να γίνει ένα ακόμη βάρος που θα κουβαλούν. Από την άλλη, λίγες απλές και ειλικρινείς λέξεις μπορούν να φέρουν τεράστια ζεστασιά και ανακούφιση.

Πώς να σταθείς πραγματικά δίπλα της

Το πιο δυνατό πράγμα που μπορείς να προσφέρεις σε κάποια που πενθεί δεν είναι συμβουλές ούτε εξηγήσεις, είναι η παρουσία σου. Κάθισε δίπλα της. Άκουσέ την χωρίς να προσπαθείς να της δώσεις λύσεις. Άσε τη σιωπή να κάνει τη δουλειά της όταν χρειάζεται. Μερικές φορές η καλύτερη υποστήριξη ακούγεται απίστευτα απλή. Φράσεις όπως «αυτό είναι απαίσιο», «λυπάμαι τόσο πολύ που το περνάς αυτό» ή «δεν ξέρω τι να σου πω, αλλά είμαι εδώ» είναι ειλικρινείς και ζεστές. Δεν χρειάζεται να πεις κάτι βαθυστόχαστο, αρκεί να είναι γνήσιο.

Προσπάθησε να μπεις στη θέση της και σκέψου τι θα έκανε εκείνη να νιώσει καλύτερα, όχι τι θα παρηγορούσε εσένα στην ίδια κατάσταση. Επίσης μην της λες πράγματα μόνο και μόνο για να γεμίσεις τη σιωπή. Αν δεν μπορείς να πεις κάτι ωραίο για τον άνθρωπο που έχασε ή αν δεν τον γνώριζες, ρώτησέ την απλά πώς μπορείς να βοηθήσεις. Κι αν συνειδητοποιήσεις πως είπες κάτι που δεν βοήθησε, ποτέ δεν είναι αργά να επιστρέψεις και να πεις πως το ξανασκέφτηκες και κατάλαβες ότι ίσως δεν ήταν αυτό που χρειαζόταν.

Σεβάσου τον δικό της τρόπο να πενθεί. Κάποιες κλαίνε ανοιχτά, άλλες πενθούν σιωπηλά, άλλες κρατιούνται απασχολημένες. Δεν υπάρχει ένας σωστός τρόπος. Ακολούθησε τον ρυθμό της. Άλλες μέρες θα θέλει να μιλήσει για την απώλειά της, άλλες θα θέλει να μιλήσετε για οτιδήποτε άλλο. Η δουλειά σου είναι να την συναντάς εκεί όπου βρίσκεται.

Πρόσφερε πρακτική βοήθεια. Το πένθος κάνει τις καθημερινές υποχρεώσεις να μοιάζουν βουνό. Πρότεινε συγκεκριμένα πράγματα, όπως να της φέρεις φαγητό, να της κάνεις κάποια ψώνια ή να προσέξεις τα παιδιά για λίγες ώρες. Σημείωσε τις δύσκολες ημερομηνίες. Πολλές φορές η επέτειος της απώλειας, τα γενέθλια του αγαπημένου της προσώπου ή η μέρα που πήρε τη διάγνωση πονούν περισσότερο από την ίδια τη μέρα του θανάτου. Ένα απλό μήνυμα «σε σκέφτομαι σήμερα» μπορεί να σημαίνει τα πάντα.

Το αρχικό κύμα στήριξης συνήθως υποχωρεί ακριβώς όταν το πένθος αρχίζει να γίνεται πραγματικά βαρύ. Συνέχισε να της τηλεφωνείς εβδομάδες και μήνες αργότερα. Το πένθος δεν ακολουθεί ημερολόγιο, και η μακροχρόνια στήριξη κάνει τεράστια διαφορά. Πάνω από όλα, κάνε υπομονή. Το πένθος δεν είναι μια κατάσταση, είναι μια διαδικασία. Μην της ζητάς να «προχωρήσει» ή να «επιστρέψει στην κανονικότητα». Η θεραπεία χρειάζεται χρόνο και αυτό που χρειάζεται περισσότερο από όλα είναι η κατανόηση και η υπομονή σου.

Δεν υπάρχει τέλειος τρόπος να παρηγορήσεις κάποιον ή κάποια που πενθεί, αλλά το να σκέφτεσαι τι θα πεις είναι ήδη μια δυνατή αρχή. Ακόμη κι αν δεν είσαι σίγουρη για το τι να πεις, αυτό που μετράει είναι πως προσπάθησες και πως ήσουν εκεί. Δεν χρειάζεται να έχεις όλες τις απαντήσεις. Στόχος δεν είναι να εξαφανίσεις το πένθος κάποιου, αλλά να τον βοηθήσεις να νιώσει λιγότερο μόνος ενώ μαθαίνει να ζει με αυτό.