Αν σου έλεγα ότι η βιολογική σου ηλικία μπορεί να επηρεάζεται και από τους ανθρώπους που έχεις δίπλα σου, ίσως να σκεφτόσουν πρώτα εκείνη τη φίλη που σε κάνει να γελάς με την καρδιά σου. Ή, από την άλλη, εκείνο το πρόσωπο που βλέπεις να σε καλεί και νιώθεις τους ώμους σου να σφίγγονται. Συνήθως συνδέεις τη γήρανση με τη διατροφή, τον ύπνο, την άσκηση και τα γονίδια. Όμως η επιστήμη εξετάζει πλέον και κάτι εξίσου ανθρώπινο, την ποιότητα των σχέσεων σου. Τα πρώτα ευρήματα δείχνουν ότι η μοναξιά, η κοινωνική απομόνωση και οι σχέσεις που σε εξαντλούν ίσως αφήνουν ίχνη ακόμη και στο σώμα σου.

Ζεις σε μια εποχή όπου μπορείς να μιλήσεις με δεκάδες ανθρώπους μέσα σε λίγα λεπτά, αλλά να περάσεις ολόκληρη την εβδομάδα χωρίς μια ουσιαστική συνάντηση. Σύμφωνα με έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στις ΗΠΑ, ο χρόνος που περνούσαν οι ενήλικες με τους φίλους τους από κοντά μειώθηκε περίπου στο μισό από το 2003 έως το 2020. Μάλιστα, το ποσοστό όσων δήλωναν ότι δεν είχαν στενούς φίλους περίπου τετραπλασιάστηκε σε σύγκριση με το 1990. Η πανδημία έκανε την κατάσταση ακόμη πιο δύσκολη, ενώ τα μηνύματα και οι διαδικτυακές συνομιλίες δεν μπορούν πάντα να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη επαφή. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αντιμετωπίζει τη μοναξιά ως σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας και έχει δημιουργήσει ειδική επιτροπή για την κοινωνική σύνδεση.

Παράλληλα, όλο και περισσότερες γυναίκες επανεξετάζουν τα όριά τους και επιλέγουν να απομακρυνθούν από επώδυνες οικογενειακές ή φιλικές σχέσεις. Μερικές φορές αυτό σημαίνει λιγότερες συναντήσεις, άλλες φορές πλήρη διακοπή επικοινωνίας μ’ ένα συγγενικό πρόσωπο. Από μόνη της, όμως, η απόσταση δεν λέει όλη την ιστορία για την ευεξία σου. Σημασία έχει αν η καθημερινότητά σου περιλαμβάνει ανθρώπους που σέβονται τα όριά σου και σου προσφέρουν πραγματική στήριξη. Αυτό ακριβώς προσπαθούν τώρα να αποτυπώσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια οι επιστήμονες.

Τι λέει η βιολογική σου ηλικία

Η χρονολογική ηλικία μετρά τα χρόνια που έχουν περάσει από τη γέννησή σου, ενώ η βιολογική ηλικία επιχειρεί να αποτυπώσει την κατάσταση και τη φθορά του οργανισμού σου. Για να την εκτιμήσουν, οι επιστήμονες εξετάζουν, μεταξύ άλλων, χημικές αλλαγές στο DNA, γνωστές ως μεθυλίωση και τις συνδυάζουν σε εργαλεία που ονομάζονται επιγενετικά ρολόγια. Ένα από αυτά, το GrimAge2, έχει αναπτυχθεί αξιοποιώντας δεδομένα που σχετίζονται με τη θνησιμότητα. Ένα άλλο, το DunedinPACE, εκτιμά τον ρυθμό με τον οποίο γερνά ο οργανισμός μέσα σε κάθε ημερολογιακό έτος. Κανένα από τα δύο δεν αποτελεί απόλυτη πρόβλεψη για την υγεία μιας γυναίκας, αλλά και τα δύο βοηθούν τους ερευνητές να διερευνήσουν πώς οι εμπειρίες της ζωής συνδέονται με τη βιολογική γήρανση.

Οι δύσκολες σχέσεις ίσως σου προσθέτουν χρόνια

Ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα των πρόσφατων μελετών είναι η σχέση ανάμεσα στη βιολογική γήρανση και στους ανθρώπους που προκαλούν συστηματική ένταση στην καθημερινότητά σου. Μπορεί να είναι η συνάδελφος που υπονομεύει κάθε σου προσπάθεια, ο συγγενής που σε κρίνει ασταμάτητα ή η φίλη που ζητά συνεχώς χωρίς να ανταποδίδει. Για κάθε επιπλέον τέτοιο πρόσωπο στον στενό κοινωνικό κύκλο, καταγράφηκε συσχέτιση με περίπου 1,5% ταχύτερο ρυθμό βιολογικής γήρανσης και περίπου εννέα επιπλέον μήνες βιολογικής ηλικίας. Η σχέση παρέμεινε ακόμη και όταν οι αναλύσεις έλαβαν υπόψη παράγοντες όπως η ηλικία, το φύλο, οι δύσκολες εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, η κατάθλιψη και το μέγεθος του κοινωνικού κύκλου. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας άνθρωπος σου προσθέτει κυριολεκτικά εννέα μήνες βιολογικής ηλικίας, αλλά ότι οι επιστήμονες εντόπισαν μια αξιοσημείωτη στατιστική συσχέτιση.

Το πιο κουραστικό, μάλιστα, ίσως να μην είναι το ξεκάθαρα δύσκολο πρόσωπο, αλλά εκείνο που ποτέ δεν ξέρεις πώς θα σου φερθεί. Σήμερα σε στηρίζει και αύριο σε μειώνει, αφήνοντάς σε να περιμένεις με αγωνία την επόμενη αντίδρασή του. Παλαιότερες μελέτες είχαν συνδέσει τέτοιους αμφίθυμους δεσμούς με μικρότερο μήκος τελομερών, δηλαδή δομών που προστατεύουν τα άκρα των χρωμοσωμάτων. Οι πιο πρόσφατες αναλύσεις με επιγενετικά ρολόγια κινούνται στην ίδια κατεύθυνση. Η συνεχής αβεβαιότητα μπορεί να επιβαρύνει τον οργανισμό περισσότερο από όσο φαντάζεσαι, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε δύσκολη σχέση προκαλεί απαραίτητα βιολογική βλάβη.

Υπάρχει, ωστόσο, μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια που αφορά τις συντροφικές σχέσεις. Σε μία από τις πρόσφατες αναλύσεις, η ένταση που προερχόταν από σύζυγο δεν παρουσίασε την ίδια σαφή συσχέτιση με την επιτάχυνση της γήρανσης που εμφανίστηκε σε άλλες σχέσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συγκρούσεις μέσα στον γάμο ή σε μια μακροχρόνια σχέση είναι ακίνδυνες. Οι κοινές ευθύνες, η φροντίδα, τα οικονομικά και οι καθημερινές συνήθειες κάνουν την επίδραση μιας τόσο στενής σχέσης πιο σύνθετη, ενώ οι πιέσεις από συναδέλφους, γείτονες, συγγενείς και φίλους φάνηκαν να αποτυπώνονται πιο καθαρά στις συγκεκριμένες μετρήσεις. Χρειάζονται πάντως περισσότερες έρευνες για να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει.

Μοναξιά και απομόνωση δεν είναι το ίδιο πράγμα

Για να βγάλεις άκρη με όλα αυτά, αξίζει να ξεχωρίσεις τρεις καταστάσεις που συχνά μπερδεύουμε. Η κοινωνική απομόνωση αφορά το πόσους ανθρώπους συναντάς, πόσο συχνά μιλάς μαζί τους και αν συμμετέχεις σε κάποια κοινότητα. Η μοναξιά είναι το προσωπικό σου αίσθημα ότι σου λείπει η ουσιαστική σύνδεση, ακόμη κι αν βρίσκεσαι μέσα σε κόσμο. Οι αρνητικές σχέσεις, από την άλλη, περιγράφουν επαφές που σου δημιουργούν επαναλαμβανόμενο στρες αντί για ασφάλεια. Μπορεί λοιπόν να ζεις μόνη και να νιώθεις πλήρης ή να έχεις γεμάτο πρόγραμμα και να αισθάνεσαι μόνη.

Σε μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες, η παρατεταμένη κοινωνική απομόνωση συνδέθηκε με αυξημένους δείκτες φλεγμονής. Όταν οι ερευνητές συνεκτίμησαν την αρτηριακή πίεση, την περίμετρο της μέσης, τη χοληστερόλη και τη φλεγμονή, διαπίστωσαν ότι οι πιο κοινωνικά ενταγμένοι άνθρωποι εμφάνιζαν μικρότερη συνολική βιολογική επιβάρυνση. Συχνά είχαν επίσης καλύτερες προοπτικές υγείας και επιβίωσης. Σε άλλες ομάδες, όσοι ζούσαν μόνοι ή είχαν περιορισμένες επαφές παρουσίαζαν δυσμενέστερες ενδείξεις στα επιγενετικά ρολόγια, με ορισμένες συσχετίσεις ισχυρότερες στους άνδρες. Το μήνυμα δεν είναι ότι πρέπει να γεμίζεις διαρκώς το ημερολόγιό σου, αλλά ότι η τακτική ανθρώπινη επαφή έχει σημασία.

Η μοναξιά αποδεικνύεται πιο περίπλοκη, γιατί δεν αποτυπώνεται με μια απλή καταμέτρηση φίλων. Σε μακροχρόνια ευρωπαϊκή έρευνα, τα άτομα που ένιωθαν περισσότερο μόνα παρουσίασαν με την πάροδο του χρόνου μεγαλύτερη αύξηση σε δείκτες ρυθμού γήρανσης, ιδιαίτερα οι άνδρες και όσοι ήταν κάτω των 70 ετών. Άλλες μελέτες βρήκαν μικρότερες διαφορές στη βιολογική ηλικία και περισσότερα χρόνια προβλήματα υγείας. Ωστόσο, ορισμένες συσχετίσεις εξασθενούσαν όταν συνυπολογίζονταν η κατάθλιψη, η άσκηση και άλλες καθημερινές συνήθειες. Το πιο σταθερό ανησυχητικό μοτίβο εμφανίζεται όταν η μοναξιά συνδυάζεται με πραγματική απομόνωση για πολλά χρόνια.

Οι αρνητικές σχέσεις, παρότι έχουν μελετηθεί λιγότερο, φαίνεται να έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Μεγάλα διαχρονικά δεδομένα από την ενήλικη ζωή συσχετίζουν τις εντάσεις με φίλους και συγγενείς με υψηλότερη επιγενετική ηλικία και ταχύτερο ρυθμό γήρανσης. Στη μέση ηλικία, ειδικά οι πιεστικές φιλίες ξεχωρίζουν ως πιθανό προειδοποιητικό σημάδι. Ακόμη και σε πειράματα με ζώα, η παρατεταμένη κοινωνική απομόνωση έχει συνδεθεί με αλλαγές στην ανοσολογική λειτουργία, αυξημένες ορμόνες του στρες, μικρότερη υγιή διάρκεια ζωής και, σε ορισμένες περιπτώσεις, καρδιαγγειακά ή μεταβολικά προβλήματα. Φυσικά, τα ευρήματα στα ζώα δεν μεταφέρονται αυτομάτως στον άνθρωπο, αλλά ενισχύουν την ανάγκη να διερευνηθούν περισσότερο αυτοί οι βιολογικοί μηχανισμοί.

Οι σχέσεις σου είναι και υπόθεση υγείας

Ίσως έχεις μάθει να μετράς τη χοληστερόλη σου, τα βήματά σου και τις ώρες ύπνου, αλλά όχι τον χρόνο που περνάς με ανθρώπους που σε κάνουν να νιώθεις καλά. Οι κοινωνικοί δεσμοί εξετάζονται πλέον δίπλα σε γνωστούς παράγοντες κινδύνου, όπως το κάπνισμα και η καθιστική ζωή. Σε συγκεντρωτική ανάλυση μεγάλων μελετών, η κοινωνική απομόνωση στην εφηβεία συνδέθηκε με επίπεδα φλεγμονής συγκρίσιμα με εκείνα της σωματικής αδράνειας. Στους μεγαλύτερους ενήλικες, η συσχέτιση της απομόνωσης με την υπέρταση ήταν, στα συγκεκριμένα στατιστικά μοντέλα, ισχυρότερη από τη συσχέτιση του διαβήτη με την υπέρταση. Αυτό δεν σημαίνει ότι μια περίοδος μοναξιάς ισοδυναμεί με το κάπνισμα ή ότι οι κοινωνικές σχέσεις μπορούν να υποκαταστήσουν οποιαδήποτε ιατρική φροντίδα.

Ένα μέρος αυτής της σχέσης φαίνεται να εξηγείται από τις καθημερινές μας συνήθειες. Σε μια μακροχρόνια έρευνα, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι περίπου το ένα πέμπτο της σύνδεσης ανάμεσα στην κοινωνική απομόνωση και την ταχύτερη βιολογική γήρανση μπορούσε να εξηγηθεί από τη μειωμένη σωματική δραστηριότητα. Το κάπνισμα και η κατάθλιψη φάνηκε επίσης να παίζουν κάποιο ρόλο, αν και σε μικρότερο βαθμό. Μια άλλη μελέτη, που πραγματοποιήθηκε στην Αυστραλία, έδειξε ότι η μοναχική διαβίωση συνδεόταν με αλλαγές στους δείκτες βιολογικής γήρανσης, συγκρίσιμες με εκείνες που παρατηρούνται όταν αυξάνεται το βάρος ή μειώνεται σημαντικά η άσκηση. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι η μοναξιά έχει ακριβώς τις ίδιες συνέπειες με την έλλειψη άσκησης, αλλά δείχνει πόσο σημαντικές μπορεί να είναι οι κοινωνικές σχέσεις για την υγεία σου.

Η επίδραση των σχέσεων φαίνεται επίσης να αλλάζει ανάλογα με την ηλικία σου. Στην εφηβεία και στα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής, οι δύσκολες σχέσεις με συνομηλίκους έχουν συνδεθεί με ταχύτερη επιγενετική γήρανση μέχρι τις αρχές της δεκαετίας των 30. Στη μέση ηλικία, το συσσωρευμένο άγχος των σχέσεων μπορεί να προστεθεί σε άλλες επιβαρύνσεις που κουβαλά ήδη το σώμα. Αργότερα, οι μεγάλες αλλαγές, όπως η απώλεια συντρόφου ή η μετακόμιση σ’ ένα σπίτι όπου ζεις μόνη, ενδέχεται να αυξήσουν την ευαλωτότητα. Ιδιαίτερα όταν η απομόνωση και η μοναξιά παραμένουν για χρόνια, οι μελέτες καταγράφουν περισσότερα χρόνια νοσήματα και δυσμενέστερες ενδείξεις βιολογικής γήρανσης.

Οι καλές σχέσεις είναι μια μορφή αυτοφροντίδας

Η αισιόδοξη πλευρά είναι ότι οι καλές σχέσεις δείχνουν να λειτουργούν υποστηρικτικά. Άνθρωποι που αισθάνονται ότι έχουν δίπλα τους φίλους, οικογένεια ή μια κοινότητα εμφανίζουν συχνά χαμηλότερη φλεγμονή και ευνοϊκότερους δείκτες γήρανσης, ακόμη και όταν συγκρίνονται με άτομα παρόμοιου κοινωνικοοικονομικού υπόβαθρου. Ένα μέρος της διαφοράς μπορεί να οφείλεται στο ότι κοιμούνται καλύτερα, κινούνται περισσότερο, καπνίζουν λιγότερο και ακολουθούν πιο συνεπώς τη θεραπεία τους. Η υποστήριξη σε βοηθά επίσης να κλείσεις εκείνο το ραντεβού με τον γιατρό που συνεχώς αναβάλλεις ή να βγεις για μια βόλτα όταν δεν έχεις διάθεση. Καμία παρέα, βέβαια, δεν αναιρεί τις συνέπειες μιας ανθυγιεινής συνήθειας ή μιας ασθένειας.

Αντίστροφα, όταν κάθε τηλεφώνημα μοιάζει με απαίτηση και κάθε συνάντηση με δοκιμασία, μπορεί να σου απομένει λιγότερη ενέργεια για να φροντίσεις τον εαυτό σου. Η ένταση στις σχέσεις έχει συνδεθεί με περισσότερο κάπνισμα, μεγαλύτερη κατανάλωση αλκοόλ και λιγότερη άσκηση. Ίσως τότε να γίνεται δυσκολότερο να μαγειρέψεις κάτι θρεπτικό, να κοιμηθείς καλά ή να τηρήσεις μια θεραπεία. Γι’ αυτό, το να προστατεύεις την ψυχική σου ηρεμία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ένας τρόπος να δημιουργείς καλύτερες συνθήκες για τη συνολική σου υγεία, χωρίς να μετατρέπεις τις ανθρώπινες σχέσεις σε θεραπευτική συνταγή.

Δεν χρειάζεται να γίνεις η πιο κοινωνική γυναίκα της παρέας, ούτε να κρατάς επαφή με κάθε πρόσωπο από υποχρέωση. Μπορείς να ξεκινήσεις δίνοντας χώρο σε μία φίλη που σε ακούει πραγματικά, κανονίζοντας μια βόλτα ή συμμετέχοντας σε μια δραστηριότητα που σου αρέσει. Αν κάποιος παραβιάζει συστηματικά τα όριά σου, έχεις δικαίωμα να περιορίσεις την επαφή και να αναζητήσεις υποστήριξη. Αν πάλι η μοναξιά επιμένει και επηρεάζει την καθημερινότητά σου, η συζήτηση μ’ έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να σε βοηθήσει. Το ζητούμενο είναι να χτίζεις δεσμούς αμοιβαιότητας, όχι να αυξάνεις μηχανικά τον αριθμό των επαφών σου.

Η πιο όμορφη επένδυση στη μακροζωία

Η επιστήμη της γήρανσης αρχίζει να εξετάζει ακόμη και το πώς θα μπορούσαν να αξιολογούνται προγράμματα που ενισχύουν την κοινωνική επαφή. Κέντρα γειτονιάς, δράσεις υποστήριξης ανθρώπων που φροντίζουν συγγενείς και ψηφιακά εργαλεία σύνδεσης είναι μερικά από τα παραδείγματα. Στο μέλλον, οι επιγενετικοί δείκτες ίσως βοηθήσουν να εκτιμηθεί αν τέτοιες παρεμβάσεις συνοδεύονται από μετρήσιμες αλλαγές στη βιολογική ηλικία. Ορισμένες υπηρεσίες υγείας ήδη χρησιμοποιούν απλά εργαλεία για να εντοπίζουν ανθρώπους που στερούνται υποστήριξης, αλλά η αξιοποίηση επιγενετικών ρολογιών για αυτόν τον σκοπό παραμένει προοπτική και όχι καθιερωμένη πρακτική. Ευτυχώς για μας η αξία μιας σχέσης δεν χρειάζεται να χωρέσει σ’ έναν αριθμό για να είναι αληθινή.

Στο τέλος της ημέρας, δεν έχει τόση σημασία πόσες ειδοποιήσεις φωτίζουν την οθόνη σου, όσο το ποιος θα απαντήσει όταν τον χρειαστείς. Μια φίλη που σου θυμίζει να ξεκουραστείς, ένας άνθρωπος που σε κάνει να γελάς ή μια μικρή παρέα που σε δέχεται όπως είσαι μπορούν να κάνουν την καθημερινότητα πιο φωτεινή. Οι έρευνες δεν αποδεικνύουν ότι οι σχέσεις από μόνες τους προσθέτουν ή αφαιρούν συγκεκριμένα χρόνια ζωής, δείχνουν όμως ότι η ποιότητά τους αξίζει την ίδια προσοχή με άλλες συνήθειες υγείας. Έτσι, μαζί με τη φροντίδα του σώματός σου, αξίζει να προσέξεις και τους ανθρώπους με τους οποίους μοιράζεσαι τον χρόνο σου. Γιατί η πιο όμορφη επένδυση στη μακροζωία μπορεί να αρχίζει από μια απλή, αμοιβαία ανθρώπινη σύνδεση.

Πηγή: Lifespan Magazine