H Ελλάδα τιμά τους ήρωες της 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, 1821 – 2021. Γνωστούς και άγνωστους που θυσίασαν τη ζωή και τις περιουσίες τους στον υπέρτατο αγώνα. Ανάμεσα τους, χιλιάδες γυναίκες που όμως το όνομά τους δεν γράφτηκε με χρυσά γράμματα στην ιστορία και τα πορτρέτα τους, δεν κοσμούν μουσεία και πινακοθήκες.

Γυναίκες που στάθηκαν επάξια στη μάχη όπως η Μπουμπουλίνα και η Μαντώ Μαυρογένους, και θυσίασαν τα παιδιά και τη ζωή τους όπως οι ηρωικές Σουλιώτισες.
Καπετάνισσες από τη Μάνη και το Μοριά, το Βόλο, τη Σάμο, τα βουνά της Στερεάς Ελλάδας και ολόκληρης της Ελλάδας όπως η Σταυριάνα του Βαλτετσίου, η Κωνσταντίνα Ζαχαριά που ξεσήκωσε και έβαλε στον αγώνα πάνω από 500 χωρικούς στη Λακωνία, η Θρακιώτισσα Δόμνα Βισβίζη που με το πλοίο της έσωσε από την πείνα και τη διάλυση το στρατό του Ανδρούτσου.

Οι αριστοκράτισσες Φαναριώτισσες, η μητέρα των Υψηλάντηδων, η Μαριγώ Ζαφειροπούλου, η Κυριακή Ναύτου που ήταν η πρώτη γυναίκα που ορκίστηκε στην Φιλική Εταιρεία και γυναίκες διανοούμενες όπως η Ευανθία Καΐρη, η οποία μαζί με άλλες 21 γυναίκες έστειλε επιστολή στις φιλελληνίδες αφήνοντας πίσω της τον «Νικήρατο», που περιγράφει την πολιορκία του Μεσολογγίου αλλά και η Τασούλα Γυφτογιάνναινα, που πήρε μέρος στην Έξοδο του Μεσολογγίου.

Γυναίκες που ρίχτηκαν στη μάχη σαν λιοντάρια αλλά κι εκείνες που έμειναν πίσω και στήριξαν τον αγώνα με όλη τους τη δύναμη. Γυναίκες που όμως έμειναν αθέατες από την ιστορία και απούσες από τις μεγάλες ιστορικές αφηγήσεις ακόμη και των ίδιων των αγωνιστών της Επανάστασης στα απομνημονεύματά τους.

Η Σάββαινα της Λακωνίας

Η Σταυριάνα Σάββαινα, γεννήθηκε στη Μάνη το 1772 και πέθανε στο Ναύπλιο το 1868.
Ήταν παντρεμένη με τον Γεωργάκη Σάββα που απαγχονίστηκε από τους Τούρκους το 1821. Μετά τον θάνατο του συζύγου της έφτιαξε δικό της στρατό με γυναίκες και πολέμησαν στο στρατιωτικό σώμα του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη.
Πολέμησε στην Άλωση της Τριπολιτσάς, στη Μάχη του Βαλτετσίου, στη Μάχη στα Τρίκορφα, στον Αλμυρό σε μάχες στην Στερεά, στην Μάχη του Διρού και αλλού. μαζί με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και τους Μαυρομιχαλαίους.
Αποσύρθηκε στο Ναύπλιο όπου έζησε μέχρι το τέλος της ζωής της, χωρίς καμία οικονομική ενίσχυση από το κράτος.

Κωνσταντία Ζαχαριά

Ήταν κόρη του φημισμένου κλέφτη Ζαχαριά, και πιθανότατα κατάγεται από την Μάνη. Ήταν καπετάνισσα και μαζί με άλλες γυναίκες είχε δικό της λάβαρο σημαία «λευκού χρώματος με κυανόν σταυρόν».
Όταν κηρύχθηκε η επανάσταση στην Μάνη οι Οθωμανοί της περιοχής έφυγαν για πάνε στην Τριπολιτσά για να προστατευτούν Οι Μανιάτες, ανάμεσά τους και η Κωνσταντία με το στρατό της τους καταδίωξαν ως το Μυστρά.
Κατέλαβε το Λεοντάρι, σκότωσε τον Οθωμανό διοικητή, έβαλε φωτιά στο σπίτι του και κατέβασε την ημισέληνο από τα τζαμιά τα οποία έπειτα έκαψε. Ιστορικά έγγραφα την αναφέρουν και στην Μάχη του Διρού χωρίς όμως να επιβεβαιώνεται η παρουσία της.

Δόμνα Βισβίκη

Γεννήθηκε στην Αίνο της Ανατολικής Θράκης το 1783 και παντρεύτηκε τον καπετάνιο Αντώνιο Βισβίζη με τον οποίο απέκτησαν πέντε παιδιά. Όταν ξεκίνησε η επανάσταση ο άντρας της εξόπλισε το πλοίο του την «Καλομοίρα» και μπήκε στον αγώνα. Η Δόμνα τον ακολούθησε μαζί με τα παιδιά τους και συμμετείχε σε όλες τις ενέργειές του, την ναυμαχία της Λέσβου, της Σάμου και του Ευρίππου. Στην ναυμαχία του Ευρίπου ο άντρας Αντώνιος σκοτώθηκε και η Δόμνα ανέλαβε η ίδια την «Καλομοίρα».

Κουβαλούσε με το πλοίο πυρομαχικά και τρόφιμα στους Έλληνες, κανονιοβολούσε τουρκικές θέσεις, ενώ στα Βρυσάκια τραυματίστηκε σοβαρά ο γιος της Θεμιστοκλής. Το πλοίο της, η «Καλομοίρα», χρησίμευσε για τις συνεδριάσεις του Άρειου Πάγου της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας. Όταν τελείωσαν τα χρήματά της και δεν μπορούσε να συντηρήσει άλλο το πλοίο το πρόσφερε ως πυρπολικό, έτσι βυθίστηκε η τούρκικη φρεγάτα – θησαυροφυλάκιο στον Τσεσμέ.
Όταν παρέδωσε το πλοίο της εγκαταστάθηκε αρχικά στο Ναύπλιο κι έπειτα στην Ερμούπολη της Σύρου όπου συνέχισε τον αγώνα. Τα τελευταία χρόνια της ζωής της έζησε στον Πειραιά όπου και πέθανε το 1850.

Τασούλα Γυφτογιάνναινα

Είναι μια από τις εμβληματικές προσωπικότητες της Ελληνικής Επανάστασης. Γεννήθηκε και πέθανε στο Μεσολόγγι όπου έζησε τις πολιορκίες της πόλης από τους Οθωμανούς. Πήρε μέρος στην Έξοδο του Μεσολογγίου, όμως κατάφερε να δραπετεύσει φορώντας αντρική ενδυμασία και αρματωμένη. Όταν πέθανε το 1880 θάφτηκε μ’ αυτή την φορεσιά την οποία φυλούσε όλα αυτά τα χρόνια. Μετά την έξοδο παντρεύτηκε τον Σπύρο Γυφτογιάννη.

Μαριγώ Ζαφειροπούλου

Γεννήθηκε στα Ταταύλα της Κωνσταντινούπολης. Από νωρίς μπήκε στην Φιλική Εταιρεία και όταν κατά τις αρχές του 1821, ο Ασημάκης Θεοδώρου πρόδωσε τα μυστικά της οργάνωσης στις οθωμανικές αρχές, ανέλαβε, χρησιμοποιώντας τις γνωριμίες της με διάφορους αξιωματούχους, να πληροφορηθεί λεπτομέρειες για το συμβάν, αποστολή την οποία έφερε εις πέρας. Χρησιμοποίησε τις ισχυρές γνωριμίες της και τη μεγάλη περιουσία της στον αγώνα. Συνέβαλε στην δραπέτευση των γιων του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη που διέμεναν στην Κωνσταντινούπολη ως αιχμάλωτοι.

Όταν αποκαλύφθηκε η συμμετοχή της ίδιας αλλά και του εμπόρου αδελφού της, Χατζηβασίλη, στη Φιλική Εταιρεία, γνώρισε διώξεις ενώ ο αδελφός της δολοφονήθηκε. Μετά από μεγάλες ταλαιπωρίες, η Ζαραφοπούλα κατάφερε να μεταβεί στην Ύδρα της επαναστατημένης Ελλάδας, φέρνοντας μαζί της ένα μεγάλο χρηματικό ποσό το οποίο διέθεσε για τις ανάγκες της επανάστασης.
Στην Πελοπόννησο, ο Κολοκοτρώνης και ο Υψηλάντης την χρησιμοποίησαν ως κατάσκοπο στην Τριπολιτσά και το Ναύπλιο. Χρηματοδότησε την εκστρατεία του Φαβιέρου στην Κάρυστο και του Χατζημιχάλη Νταλιάνη στην Κρήτη. Πέθανε άπορη το 1865, πριν προλάβει να λάβει τη σύνταξη από την Επιτροπή Εκδουλεύσεων.
Την προσφορά της Αριστοκράτισσάς της Επανάστασης, αναφέρουν σε έγγραφα τους αρκετοί σημαντικοί οπλαρχηγοί όπως ο Κολοκοτρώνης, ο Χατζηχρήστος, Νικηταράς και άλλοι.

Κυριακή Ναύτου

Ήταν η πρώτη γυναίκα που ορκίστηκε στη Φιλική Εταιρεία. Γεννήθηκε στη Σμύρνη από πλούσια οικογένεια και παντρεύτηκε το γιατρό και μέλος της Φιλικής Μιχαήλ Ναύτη, που ήταν και αυτός που την μύησε στην Φιλική Εταιρεία δίνοντας μάλιστα και τον όρκο του φιλικού και 3000 γρόσια, κατ’ εξαίρεση. Πριν την κήρυξη της επανάστασης η οικογένεια μετακόμισε στη Σύρο απ’ όπου η Κυριακή χρηματοδοτούσε την Επανάσταση δίνοντας ολόκληρη την περιουσία της στον Αγώνα και στα ιδεώδη της Φιλικής Εταιρείας.

Πηγές:
Ευγενία Κατούφα, Δημοσιογράφος – κοινωνικός επιστήμων και Δημοτική Σύμβουλος Χαλανδρίου «Η Συμβολή των Γυναικών στην Ελληνική Επανάσταση».
Βασιλική Λάζου, καθηγήτρια Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, «1821 – Γυναίκες και Επανάσταση» από τις εκδόσεις Διόπτρα.
Φωτογραφίες από το βιβλίο του Γιάννη Βλαχογιάννη «Ιστορική Ανθολογία».