Σου έχει τύχει ποτέ να κοιτάς μια δουλειά εντελώς απλή, τα πιάτα στον νεροχύτη, ένα email που πρέπει να στείλεις, μια κουβέντα που όλο αναβάλλεις και να νιώθεις πως είναι ολόκληρο βουνό; Θες πραγματικά να την κάνεις, ξέρεις καλά πως πρέπει, κι όμως κάτι μέσα σου αρνείται πεισματικά να ξεκινήσει. Αν ζεις με ΔΕΠΥ, αυτή η αίσθηση μάλλον σου είναι πολύ γνώριμη.

Πολλές φορές οι «απλές» δουλειές μοιάζουν ακατόρθωτες, κι αυτό δεν είναι τεμπελιά. Είναι ένα χαρακτηριστικό της λεγόμενης δυσλειτουργίας των εκτελεστικών λειτουργιών, δηλαδή της δυσκολίας να διαχειριστείς νοητικές δεξιότητες όπως ο σχεδιασμός, η αυτορρύθμιση και το ίδιο το ξεκίνημα μιας δραστηριότητας. Όσες το βιώνουν ακούν συχνά πως είναι «τεμπέλες», κάτι που απέχει παρασάγγας από την αλήθεια. Όταν έχεις τέτοια δυσκολία, θες ειλικρινά να κάνεις αυτό που πρέπει, αλλά δεν μπορείς να πείσεις το μυαλό και το σώμα σου να υπακούσουν στις εντολές σου.

Ένας από τους πολλούς τρόπους με τους οποίους εμφανίζεται αυτή η δυσκολία είναι αυτό που πολλοί περιγράφουν ως τον «τοίχο του αβάσταχτου». Δεν πρόκειται για κλινικό όρο, αλλά για μια πολύ εύστοχη παρομοίωση. Αν έχεις ΔΕΠΥ, σε βοηθάει να καταλάβεις τι ακριβώς παλεύεις κάθε μέρα. Κι αν ξέρεις κάποια που έχει, σε βοηθάει να μπεις στη θέση της και να της δείξεις αληθινή κατανόηση.

Τι είναι ο τοίχος του αβάσταχτου

Ο τοίχος του αβάσταχτου είναι ένα μεταφορικό εμπόδιο που στέκεται ανάμεσα σε σένα και σε μια δουλειά. Συνήθως πρόκειται για κάτι που θα προτιμούσες να αποφύγεις αλλά είναι σημαντικό, όπως το πλύσιμο των πιάτων, μια εργασία που πρέπει να παραδώσεις ή μια δύσκολη συζήτηση. Αυτός ο τοίχος δεν είναι αποκλειστικά εμπειρία της ΔΕΠΥ, όμως όσες ζουν με αυτή δυσκολεύονται περισσότερο, για αρκετούς λόγους. Δέχονται πολύ περισσότερη κριτική και απόρριψη από τις υπόλοιπες, έχουν μεγαλύτερη ευαισθησία στην απόρριψη και ο εγκέφαλος της ΔΕΠΥ ήδη δυσκολεύεται να ξεκινήσει δουλειές που δεν τον ελκύουν, ακόμη και χωρίς τον τοίχο να μπαίνει στη μέση.

Πώς νιώθεις όταν στέκεται μπροστά σου

Ο τοίχος χτίζεται σιγά σιγά, με τον καιρό. Είναι φτιαγμένος από αποτυχίες που νιώσαμε, από απορρίψεις, από ντροπή και από τον φόβο του λάθους. Κάθε δυσάρεστη εμπειρία του παρελθόντος μεγαλώνει τον φόβο πως και η επόμενη θα είναι εξίσου άσχημη, κι έτσι δυσκολευόμαστε να ξαναπροσπαθήσουμε. Αυτή η αποφυγή φουντώνει το άγχος και την ενοχή, και τροφοδοτεί ατέλειωτους κύκλους αρνητικής εσωτερικής κουβέντας.

Σκέψου το σαν έναν τεράστιο λόφο που πρέπει να ανέβεις πριν καταφέρεις να ξεκινήσεις οτιδήποτε. Είναι μια ισχυρή αδράνεια, ενισχυμένη από την ενοχή και τη ντροπή, που απαιτεί περισσότερη ενέργεια και περισσότερες αντοχές για να κάνεις σχεδόν το οτιδήποτε. Ίσως λες στον εαυτό σου «μα δεν είναι και τόσο δύσκολο, γιατί δεν το κάνω επιτέλους;». Όμως το να τα βάζεις με τον εαυτό σου επειδή δυσκολεύεσαι μόνο μεγαλώνει τη ντροπή και την ενοχή, αφού βιώνεις την αίσθηση της απόρριψης και της αποτυχίας χωρίς καν να έχεις προσπαθήσει.

Πώς επηρεάζει την ψυχολογία σου

Με τον καιρό ο τοίχος μπορεί να ψηλώνει όλο και περισσότερο, αν συνεχίσουμε να βιώνουμε απόρριψη, κριτική και αποτυχία. Αρχίζουμε τότε να εσωτερικεύουμε αρνητικά μηνύματα, πως τάχα είμαστε «τεμπέλες» ή ανεπαρκείς. Όσο περνάει ο καιρός, μπορεί να γινόμαστε όλο και λιγότερο πρόθυμες να προσπαθήσουμε, γιατί περιμένουμε πως θα αποτύχουμε ξανά. Κι όταν δεν προσπαθούμε, κατηγορούμε τον εαυτό μας που δεν έκανε καμία προσπάθεια. Έτσι ο τοίχος συντηρεί μόνος του τον εαυτό του, ψηλώνοντας μέχρι να μοιάζει ανυπέρβλητος. Όλα αυτά μπορούν να πυροδοτήσουν αισθήματα ανεπάρκειας και να οδηγήσουν σε χαμηλή αυτοεκτίμηση, κατάθλιψη και άγχος, ακόμη και σε βαθιά αρνητικές πεποιθήσεις για το ποια πραγματικά είσαι.

Όσο περισσότερο παρατηρείς τον εαυτό σου και τον κόσμο, τόσο βλέπεις πως ο πόνος, σωματικός, ψυχικός ή συναισθηματικός, είναι ένας από τους πιο ισχυρούς δασκάλους που έχουμε εξελίξει ως είδος. Τα τραύματα δεν είναι πάντα μεγάλα και ευδιάκριτα, πολλές φορές είναι διάχυτα και συνεχή. Ως κοινωνικά όντα έχουμε μάθει να επιβραβεύουμε το «κανονικό» και να τιμωρούμε ό,τι αποκλίνει από αυτό. Η ΔΕΠΥ είναι μια απόκλιση από αυτό που θεωρείται κανονικό, και αδιαμφισβήτητα τιμωρείται με πολλούς τρόπους, σε πολλά επίπεδα. Κι αυτό αφήνει το σημάδι του, ειδικά όσο περνούν τα χρόνια.

Πώς να ανέβεις τον τοίχο, βήμα βήμα

Η καλή είδηση είναι πως δεν χρειάζεται να παραδοθείς στον τοίχο ούτε να τον δεχτείς ως κάτι αναπόφευκτο. Αν παλεύεις με την αρνητική εσωτερική κουβέντα και με τις πεποιθήσεις που έχτισες γύρω του, η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία μ’ έναν εξειδικευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να σε βοηθήσει σημαντικά να αμφισβητήσεις αυτά τα μοτίβα.

Είναι απόλυτα λογικό να μπεις στον πειρασμό να πηδήξεις πάνω από τον τοίχο ή να τον γκρεμίσεις με τη βία, πιέζοντας τον εαυτό σου να «το κάνει επιτέλους». Όμως αυτό συνήθως συντηρεί τον φαύλο κύκλο της αρνητικής σκέψης, αφού σπάνια πετυχαίνει. Πολύ πιο αποτελεσματικό είναι να ανέβεις τον τοίχο με μικρά, διαχειρίσιμα βήματα.

Πρώτα, πιάσε τη σπείρα των σκέψεων πριν ξεφύγει εντελώς. Ονομάτισε αυτό που συμβαίνει και δώσ’ του άλλη οπτική, λέγοντας μέσα σου πως βιώνεις αρνητική εσωτερική κουβέντα αλλά οι σκέψεις δεν είναι γεγονότα. Δώσε στον εαυτό σου μια στιγμή να ηρεμήσει τα έντονα συναισθήματα που ίσως ανεβαίνουν. Εξάσκησε τη θετική εσωτερική κουβέντα και θύμισε στον εαυτό σου φορές που τα κατάφερες. Και πάνω απ’ όλα, μάθε να είσαι εντάξει με το να κάνεις μόνο λίγο, γιατί αυτό το λίγο πολλές φορές είναι το κλειδί για να υπάρχεις ισορροπημένα σ’ έναν κόσμο φτιαγμένο για τους υπόλοιπους. Με δυο λόγια, φέρσου στον εαυτό σου με καλοσύνη.

Μικρά μότο που διαλύουν τα μεγάλα βουνά

Μερικές φορές οι δουλειές μοιάζουν τόσο μεγάλες που γίνονται αδύνατες. Λίγες απλές φράσεις μπορούν να τις κόψουν σε πιο διαχειρίσιμα κομμάτια. Το «απλώς ξεκίνα, δεν χρειάζεται να τελειώσεις» δουλεύει υπέροχα όταν κάτι σου φαίνεται ασήκωτο. Αν ο νεροχύτης είναι γεμάτος πιάτα, πλύνε μόνο ένα. Μόλις πλυθεί εκείνο το ένα, ίσως βρεις το κουράγιο να κάνεις κι άλλα. Κι αν όχι, έκανες τουλάχιστον ένα μικρό κομμάτι της δουλειάς σου.

Το «τελειωμένο είναι το καλύτερο» σου θυμίζει πως η τελειομανία είναι συχνά παρενέργεια της ευαισθησίας στην απόρριψη. Αν ξέρεις από πριν πως το αποτέλεσμα δεν θα βγει τέλειο, μπορεί να σου φαίνεται αδύνατο ακόμη και να ξεκινήσεις. Αν όμως το μόνο που χρειάζεται είναι να φύγει από τη λίστα σου, δέξου το τελειωμένο, ακόμη κι αν δεν είναι άψογο.

Το «η καλύτερή σου εκδοχή αλλάζει κάθε μέρα» σου υπενθυμίζει πως καμιά δεν αποδίδει το ίδιο συνέχεια. Κάτι μπορεί σήμερα να είναι πιο δύσκολο απ’ ό,τι ήταν χθες, κι αυτό είναι μια χαρά, δεν σημαίνει πως απέτυχες.

Το «είναι εντάξει αν αυτό είναι δύσκολο για μένα» σε προστατεύει από την παγίδα να λες πως «θα έπρεπε» να μπορείς να κάνεις κάτι που φαίνεται απλό. Γιατί το ότι κάτι φαίνεται απλό δεν σημαίνει πως είναι και εύκολο.

Και το «τι μπορώ να μάθω από αυτό;» σου θυμίζει πως ακόμη κι αν δεν πέτυχες τον αρχικό σου στόχο, κάθε αποτυχία είναι μια ευκαιρία να μάθεις και να χτίσεις μια νέα δεξιότητα για το αύριο.

Να θυμάσαι πως είναι απολύτως εντάξει να δυσκολεύεσαι ακόμη και με πράγματα που μοιάζουν απλά ή στοιχειώδη, και πως τα πράγματα μπορούν να γίνουν καλύτερα. Ένας ειδικός μπορεί να σε βοηθήσει να αλλάξεις τα μοτίβα σκέψης σου και να δείξεις στον εαυτό σου περισσότερη καλοσύνη. Κι αλλάζοντας τον τρόπο που βλέπεις και προσεγγίζεις αυτόν τον τοίχο, σιγά σιγά θα ανακαλύψεις πως μπορείς να τον ανέβεις. Ένα μικρό βήμα τη φορά είναι πάντα αρκετό.