Μερικές φορές υπάρχουν άνθρωποι που σε ηρεμούν μόνο και μόνο με την παρουσία τους. Και υπάρχουν κι εκείνοι που σε εξαντλούν χωρίς καν να έχει συμβεί κάτι σοβαρό. Ένα σχόλιο, μια μόνιμη γκρίνια, μια αίσθηση ότι πάντα φέρνουν ένταση, βάρος ή αναστάτωση στη ζωή σου. Αν έχεις νιώσει ποτέ ότι κάποιος σε κουράζει έντονα και σταθερά, ίσως τελικά αυτό να μην είναι μόνο ψυχολογικό. Νεότερα ευρήματα δείχνουν ότι οι στρεσογόνες σχέσεις μπορεί να επηρεάζουν όχι μόνο τη διάθεσή σου, αλλά και τον ρυθμό με τον οποίο γερνά το σώμα σου.

Η ιδέα είναι πιο σοβαρή απ’ όσο ακούγεται. Όταν στη ζωή σου υπάρχουν άνθρωποι που σε πιέζουν συστηματικά, δημιουργούν προβλήματα ή κάνουν την καθημερινότητά σου πιο δύσκολη, ο οργανισμός σου δεν το ξεχνά. Μπορεί εσύ να λες ότι το έχεις συνηθίσει ή ότι απλώς έτσι είναι ο χαρακτήρας τους, όμως το σώμα σου καταγράφει το στρες. Και όταν αυτό το στρες γίνεται χρόνιο, αρχίζει να αφήνει σημάδια πολύ πιο βαθιά από μια κακή μέρα ή έναν εκνευρισμό της στιγμής.

Η πρόσφατη έρευνα που ασχολήθηκε μ’ αυτό το θέμα εξέτασε ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και εστίασε στις στενές κοινωνικές τους σχέσεις τους τελευταίους μήνες. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τον όρο άνθρωποι που σε ταλαιπωρούν για να περιγράψουν εκείνα τα πρόσωπα που συχνά σε φορτώνουν προβλήματα, σε πιέζουν ή κάνουν τη ζωή σου πιο δύσκολη. Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι αυτές οι σχέσεις δεν βρέθηκαν να είναι σπάνιες. Αντίθετα, αρκετοί άνθρωποι ανέφεραν ότι έχουν τουλάχιστον ένα τέτοιο πρόσωπο στον κοντινό τους κύκλο, ενώ κάποιοι είχαν και περισσότερα.

Το εντυπωσιακό στοιχείο της μελέτης ήταν η σύνδεση αυτών των σχέσεων με τη βιολογική γήρανση. Εδώ χρειάζεται να ξεχωρίσεις δύο πράγματα. Άλλο είναι η χρονολογική ηλικία σου, δηλαδή τα χρόνια που έχουν περάσει από τη γέννησή σου, και άλλο η βιολογική ηλικία, δηλαδή το πόσο φθορά έχει υποστεί το σώμα σου σε κυτταρικό επίπεδο. Με απλά λόγια, μπορεί δύο άνθρωποι να έχουν την ίδια ηλικία στα χαρτιά, αλλά ο ένας οργανισμός να δείχνει πιο επιβαρυμένος από τον άλλο. Αυτό ακριβώς προσπάθησαν να μετρήσουν οι ερευνητές μέσα από βιολογικούς δείκτες.

Τα ευρήματα έδειξαν μια καθαρή τάση. Για κάθε επιπλέον δύσκολο άνθρωπο με τον οποίο αλληλεπιδρούσε κάποιος, ο ρυθμός της βιολογικής του γήρανσης φαινόταν να αυξάνεται περίπου κατά 1,5%. Δεν σημαίνει βέβαια ότι μπορείς να πεις με απόλυτη βεβαιότητα πως ένας συγκεκριμένος άνθρωπος σε γερνάει άμεσα. Η έρευνα δεν αποδεικνύει αιτία και αποτέλεσμα με απόλυτο τρόπο. Δείχνει όμως μια πολύ ισχυρή σύνδεση ανάμεσα στις επίμονες αρνητικές σχέσεις και στη φθορά που βιώνει ο οργανισμός με τον χρόνο.

Αυτό από μόνο του λέει πολλά για τη δύναμη που έχουν οι σχέσεις στην υγεία σου. Συνήθως μιλάμε για τους ανθρώπους που μας στηρίζουν, μας ενδυναμώνουν και μας κάνουν καλό. Όμως οι στενές σχέσεις δεν είναι πάντα προστατευτικές. Μερικές φορές γίνονται πηγή συνεχούς έντασης, και τότε η επίδρασή τους είναι πολύ πιο σημαντική απ’ όσο νομίζεις. Γιατί ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος για σύνδεση και ό,τι συμβαίνει στις σχέσεις του επηρεάζει βαθιά το νευρικό του σύστημα, τη σκέψη, τη διάθεση, την ενέργεια και τελικά το σώμα του.

Η έρευνα παρατήρησε επίσης ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να έχουν τέτοιες δύσκολες παρουσίες στη ζωή τους. Οι γυναίκες, για παράδειγμα, έδειξαν ότι αναφέρουν συχνότερα τέτοιου είδους πρόσωπα στο κοινωνικό τους δίκτυο. Επιπλέον, μεγαλύτερη πιθανότητα να περιβάλλονται από ανθρώπους που τις ταλαιπωρούν είχαν όσες κουβαλούν δύσκολες εμπειρίες από την παιδική ηλικία, όσες έχουν γενικά πιο επιβαρυμένη υγεία ή ζουν με άλλες ψυχοκοινωνικές ευαλωτότητες. Αυτό δεν σημαίνει ότι φταίει εκείνη που βιώνει αυτή τη δυσκολία. Σημαίνει ότι το στρες και η ευαλωτότητα συχνά συγκεντρώνονται στις ίδιες ζωές και δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο που δεν είναι πάντα εύκολο να σπάσει.

Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι πιο στρεσογόνοι άνθρωποι δεν είναι απαραίτητα ξένοι ή περαστικοί. Πολύ συχνά ανήκουν στην οικογένεια. Γονείς και παιδιά αναφέρθηκαν συχνότερα ως δύσκολες σχέσεις απ’ ό,τι οι σύζυγοι. Και έξω από το οικογενειακό πλαίσιο, συχνότερα εμφανίζονται συνάδελφοι, γείτονες και συγκάτοικοι παρά φίλοι. Αυτό έχει σημασία, γιατί δείχνει πως δεν μιλάμε πάντα για πρόσωπα που μπορείς εύκολα να κόψεις από τη ζωή σου. Μερικές φορές είναι άνθρωποι που βλέπεις καθημερινά, που συνδέονται με ευθύνες, δεσμούς και υποχρεώσεις.

Εκεί ακριβώς αρχίζει και η μεγαλύτερη δυσκολία. Γιατί όταν δεν μπορείς απλώς να απομακρυνθείς, χρειάζεται να βρεις άλλους τρόπους να προστατεύσεις τον εαυτό σου. Και αυτό γίνεται ακόμη πιο αναγκαίο όταν δεις πόσο επηρεάζεται η ψυχική υγεία. Η μελέτη έδειξε ότι όσο αυξάνεται ο αριθμός των δύσκολων ανθρώπων στον κοινωνικό σου κύκλο, τόσο αυξάνονται και τα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. Η επίδραση στην ψυχική υγεία φάνηκε μάλιστα πιο έντονη από την επίδραση στη σωματική κατάσταση. Όταν ζεις σε μια διαρκή κατάσταση έντασης, μπορεί να αρχίσεις να νιώθεις εξάντληση, να χάνεις τη συγκέντρωσή σου, να κοιμάσαι χειρότερα, να απομονώνεσαι ή να αλλάζει η όρεξή σου χωρίς να το συνδέεις αμέσως με τις σχέσεις σου.

Παρότι οι επιπτώσεις στη σωματική υγεία ήταν πιο ήπιες, παρέμειναν σημαντικές. Οι ερευνητές βρήκαν συνδέσεις ανάμεσα στις στρεσογόνες σχέσεις και σε λιγότερο θετική εικόνα για τη συνολική υγεία, αλλά και σε δείκτες όπως υψηλότερος δείκτης μάζας σώματος και πιο επιβαρυμένη φυσική κατάσταση. Και αυτό βγάζει νόημα. Το χρόνιο στρες επηρεάζει πολλά συστήματα του σώματος. Μπορεί να αυξήσει την πίεση, να επιβαρύνει το πεπτικό και το ανοσοποιητικό, να διαταράξει τον ύπνο και να σε κρατά σε μια συνεχή εσωτερική επιφυλακή.

Το ερώτημα βέβαια είναι τι μπορείς να κάνεις όταν έχεις τέτοιους ανθρώπους στη ζωή σου. Η εύκολη απάντηση θα ήταν να απομακρυνθείς. Στην πράξη όμως δεν είναι πάντα τόσο απλό. Όταν πρόκειται για συγγενείς, συνεργάτες ή ανθρώπους με τους οποίους μοιράζεσαι την καθημερινότητά σου, χρειάζεται πιο ρεαλιστική διαχείριση. Το πρώτο και πιο ουσιαστικό βήμα είναι να θυμάσαι ότι δεν μπορείς να ελέγξεις τους άλλους, μπορείς όμως να φροντίσεις εσένα.

Η αυτοφροντίδα εδώ δεν είναι πολυτέλεια. Είναι άμυνα. Ο χρόνος που αφιερώνεις για να ηρεμήσεις, να ακούσεις τις ανάγκες σου, να γράψεις τις σκέψεις σου, να περπατήσεις, να ασκηθείς ή να κάνεις λίγα λεπτά διαλογισμό δεν είναι κάτι μικρό. Είναι ένας τρόπος να επαναφέρεις το σώμα σου από τη συνεχή ένταση σε μια πιο σταθερή κατάσταση. Όταν είσαι διαρκώς εκτεθειμένη σε ανθρώπους που σε αποσυντονίζουν, χρειάζεσαι συνειδητά αντίβαρα.

Το ίδιο σημαντικά είναι και τα όρια. Όχι τα όρια που μπαίνουν μέσα από θυμό ή ενοχή, αλλά εκείνα που βασίζονται στις αξίες και στον σεβασμό προς τον εαυτό σου. Χρειάζεται να αναρωτηθείς τι είναι ανεκτό για εσένα, τι σε πληγώνει, τι σου αφαιρεί ενέργεια και πώς μπορείς να το εκφράσεις καθαρά. Τα υγιή όρια δεν σημαίνουν ότι ψάχνεις καβγά. Σημαίνουν ότι αναγνωρίζεις μέχρι πού μπορείς να φτάσεις χωρίς να προδώσεις την ψυχική σου ισορροπία. Και ναι, αυτά τα όρια μπορούν να μπουν με ηρεμία, με σταθερότητα και με αξιοπρέπεια.

Μερικές φορές βοηθούν και τα μικρά διαλείμματα. Αν δεν μπορείς να κόψεις μια δύσκολη σχέση, μπορείς τουλάχιστον να περιορίσεις τη διάρκειά της ή να φροντίσεις να έχεις διαστήματα αποχής μετά από μια φορτισμένη επαφή. Μια βόλτα, λίγη σιωπή, μουσική, μια συζήτηση με έναν άνθρωπο που σε ηρεμεί ή μια δραστηριότητα που σε γειώνει μπορεί να λειτουργήσει σαν επανεκκίνηση. Το θέμα δεν είναι να κάνεις ότι δεν σε επηρεάζει. Το θέμα είναι να πάψεις να αφήνεις αυτή την επίδραση να σε κατακλύζει χωρίς φροντίδα.

Αξίζει επίσης να προσέξεις κάτι ακόμη. Πολύ συχνά συνηθίζουμε τόσο πολύ τις δύσκολες δυναμικές, που αρχίζουμε να τις θεωρούμε φυσιολογικές. Λες μέσα σου ότι έτσι είναι ο χαρακτήρας του άλλου, ότι πάντα υπερέβαλλε, ότι εσύ πρέπει απλώς να κάνεις υπομονή. Όμως όταν μια σχέση σε αφήνει σταθερά πιο άδεια, πιο αγχωμένη ή πιο κουρασμένη, τότε δεν είναι απλώς ένα δύσκολο ταμπεραμέντο. Είναι μια επιβάρυνση που αξίζει να τη δεις σοβαρά.

Δεν γίνεται να ζήσεις χωρίς καθόλου στρες και φυσικά δεν μπορείς να έχεις μόνο εύκολους ανθρώπους γύρω σου. Μπορείς όμως να γίνεις πολύ πιο συνειδητή στο ποιοι σε επηρεάζουν, πώς σε επηρεάζουν και τι χρειάζεται να αλλάξεις για να προστατεύσεις την υγεία σου. Γιατί οι σχέσεις δεν επηρεάζουν μόνο την καρδιά σου. Επηρεάζουν το μυαλό σου, το σώμα σου, την ενέργειά σου και τελικά τον τρόπο που περνάς τη ζωή σου.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό μήνυμα από όλα. Δεν είσαι υπερβολική όταν λες ότι κάποιος σε εξαντλεί. Δεν είναι όλα στο μυαλό σου. Μερικές σχέσεις πράγματι κοστίζουν περισσότερο απ’ όσο φαίνεται. Και το να φροντίσεις τον εαυτό σου απέναντι σ’ αυτό δεν είναι εγωισμός. Είναι ωριμότητα, επίγνωση και αγάπη προς εσένα.